Bruidhean Chaorthainn

Chonnradh na Gaedhilge (1912)

In eagar ag Pádraic Mac Piarais



BRUIDHEAN CHAORTHAINN:



Sgéal Fiannaidheachta.



PÁDRAIC MAC PIARAIS
do chuir i n-eagar.



CLÓDHANNA, TRT.,



do chuir amach



do



CHONNRADH NA GAEDHILGE,
I mBaile Átha Cliath.



1912.


L. b


Ar n-a chur i gcló
d' Ua Chathail agus dá Bhuidhin
Chéibh Urmhumhan Íochtarach, U. a 40,
I mBaile Átha Cliath.


L. c


AN CLÁR.



Réamhrádh i.



Bruidhean Chaorthainn 1



Gluais 37



Ainmneacha Áiteann 42



Ainmneacha Pearsan 44



Foclóir 47


L. i


RÉAMHRÁDH.



'Sí seo an chéad uair ag an sgéal clúmhail seo dá
chur fá eagar agus fá chló i n-a iomlán. Dá mhéid meas
dá raibh ag Gaedhealaibh air leis na ciantaibh, níor ghabh
éinne le n-a ais é chur os comhair an phobail go dtí
anois. Rinne an tOllamh Pádraic Seoighe é chur i
mBéarla,* tá tuilleadh agus cúig bliadhna fichead ó
shoin ann, agus 'sé an t-aistriughadh so, ar n-a léigheadh
dhom agus mé i mo sgurach ag dul ar sgoil, a ghríosuigh
mise chum spéis a chur sa sgéal de'n chéad uair. Is
cuimhneach liom mé 'gá rádh liom féin an uair sin go
mb'fhéidir le Dia go ngeallfaidhe dhom-sa “Bruidhean
Chaorthainn” a chur amach i nGaedhilg lá fada nó goirid:
agus tháinig sé sa saoghal gur gealladh! “A bhuidhe le
Dia,” mar adeireadh na sean-sgríbhneoirí.



1. Na Lámh-Sgríbhne.



Is beag sgéal is líonmhaire macsamhail ins na lámh-
sgríbhnibh 'ná é seo. Teist é sin ar an árd-mheas a bhí
ag ar n-aithreachaibh air. Fuair D'Arbois De Iubain-
bhille trí chóib fichead dhe agus é ag cuartughadh na
leabharlann cúig bliadhna fichead ó shoin; bhí dhá chóib
eile ag an Seoigheach cúpla bliadhain roimhe sin nár éirigh
le De Iubainbhille greim a fhágháil ortha; agus tá trí
chóib i Leabharlainn na nAdhbhacóideach i nDún Éadain
nárbh' eol do De Iubainbhille iad a bheith ann ar chor ar



*Old Celtic Romances, t. 177.


L. ii


bith. Sin ocht gcóib fichead ar a laighead i leabharlannaibh
puiblidhe, gan trácht ar a bhfuil de chóibeannaibh i lámh-
sgríbhnibh atá i seilbh daoine annso is annsúd ar fud
na tíre.



Seo iad na lámh-sgríbhne atá áirimhthe ag De Iubain-
bhille:— “1702, R.I.A., 23K 7 (H. & S. 67), p. 203-222;
1712, Brit, Mus., Eg. 132, f° 41; 1715, T.C.D., H. 2 6
3e partie; 1726, Brit. Mus., Eg. 164, p. 339; 1733,
R.I.A., 23 C. 30 (H. & S. 96), p. 1-34; 1758 (?) Brit.
Mus., Eg., 211, f° 58, v°; 1766, Brit. Mus., Eg., 140,
p. 119; 1770, R.I.A., 23 I, 19 (H. & S. 135), p. 77-111;
1770, R.I.A., 23, C. 26 (H. & S. 140), p. 1-18; 1772,
R.I.A., 23, C. 15 (Betham 80), p.l; vers. 11 (léig 7) 72,
R.I.A., 23, N 18 (Betham 35), incomplet; 1777-1788,
R.I.A., 23 L 39 (H. & S. 10), p. 1-26; 1789, R.I.A.,
23 M 19 (H. & S. 183), p. 61-86; 1796, R.I.A., 23 G,
21 (Betham 2), p. 109; 1800, R.I.A., 23 M 43 (H. & S.
26), p. 1-17; 1802 (?) R.I.A., 23 N 25 (Betham 73),
p. 145; 1804, R.I.A., 23 C 36 (Betham 70), p. 153; 1806,
R.I.A., 23 B. 4 (H. & S. 14), p. 14-81; 1816, R.I.A.,
23 L 2 (H. & S. 184), p. 142-146; vers 1820, Brit. Mus.,
additional, 18946, f° 165; 1824, R.I.A., 23 B. 15 (Betham,
109), p. 58-104; 1824, Bibliothèque nationale de Paris,
fond celtique, No. 4, p. l; xixe siècle (?), R.I.A., 23 A
10 (Miscel. p. 1-46).”



Cuireann De Iubainbhille an t-aguisín seo le n-a
áireamh:— La plus ancienne mention que je connaisse
de cette pièce remonte á la premiére moitié du xviie


L. iii


siècle et nous est fournie par Keating dans son histoire
d'Irlande. Voir la traduction d'O'Connor, Dublin, 1723,
Ire. partie, p. 133, et celle d'O'Mahony, New York,
1866, p. 144. Une notice sur le manuscrits se trouve
dans l'ouvrage … de Joyce, préface, p. xiv. Cet
auteur s' servi de trois manuscrits seulement; mais
sur ce nombre deux nous ont échappé: 1° 1766, R.I.A.,
23 L 24; 2° 1841, R.I.A., 24 B. 15.”



Tá, mar adubhras, trí lámh-sgríbhne i Leabharlainn na
nAdhbhacóideach i nDún Éadain a bhfuil cóibeanna de'n
sgéal ionnta. Tá cur síos ortha so san Scottish Review,
Meadhon Fóghmhair, 1894, ó láimh W. A. Craigie. Léightear
annsin:— “Bruighean Chaorthainn, the Rowan-tree
Palace, the full text of which does not seem to have yet
found its way into print, but is common enough in
MSS. In those of the Advocates' Library there are
three versions of the story. One is the MS. No. xxxiv.,
written at Dunstaffnage by Ewen Mac Phail in 1603,*
which is one of the oldest copies of the tale extant.
From a transcript of this MS. made in 1804 by
the Rev. Donald Mac Intosh, about half of the tale



*Tá an méid seo ag Craigie fá bhun an leathanaigh: “… The
entries of the scribe are exceedingly interesting, and deserve to be
quoted …” One “is a letter to John O'Connor, for whom the
MS. seems to have been written, and is half in Gaelic and half in
Scotch:— ‘Beannacht friot, beannacht chugad, Eoin Uí Chonchubhair,
agus bíodh a fhios agad nach ar sgriobh mé ach beag don leabhar fós,
agus gur e is adhbhar dosin aach roibhe agam caibidil do bhi uaim isin
leabhar, oir is olc liom a bheith uaim. Na mair but sua committis com-
mittis yow to God from Dunstaffiniche the xxii day of October, the yeir
of God 1603 yeires. EOUIN MAC PHAILL.’”


L. iv


is printed in the Leabhar na Feinne (pp. 86-88), but in a
form which is very inaccurate, and often absolutely un-
intelligible. This is the more to be regretted as the tale
is by far the cleverest of the three (‘Bruidhean Cheise
Chorainn,’ ‘Bruidhean Eochadha Bhig Dheirg,’ agus ‘Bruidhean
Chaorthainn’), and well deserves to be properly edited.
Another copy is in MS. No. xxxviii, and the third in No.
lviii; both of these present a different text, with a
greater superfluity of description — a tendency which
is often found carried to excess in these tales. From its
nature, the tale was certain to be popular with reciters,
and a version of it taken down in 1859 may be found
in Campbell's West highland Tales (vol. 2, p. 192), who
rightly identifies it with the Bruighean Chaorthainn. An
incidental reference to it in Lachlan Mackinnon's poem
of the Biodag thubaisteach shows that the tale was
generally known in his time.”



Go dtí Alt 22 dár n-innsin-ne atá i gcló ag Mac
Uí Chailín i “Leabhar na Féinne,” acht, mar adeir
Craigie, tá an chanamhain chomh truaillighthe sin aige gur
beag is fiú a theistimhin. “Maghach Colgar” (.i. Míodhach
Mac Colgáin) an teideal atá ar an sgéal atá fá
chló i “Sgeulachdan Gaidhealach (Tales of the West
Highlands)”: ní mór í a chosmhaileacht le n-ar sgéal-ne,
acht níl aimhreas nach iad cnámha an sgéil chéadna atá
ann. Ó bhéal-aithris shean-iasgaire darbh' ainm Alastar
Mac Néill a sgríobh Mac Uí Chailín an sgéal so, i
n-oileán Barra dhó, sa mbliadhain 1859.


L. v


Sa mbliadhain 1901 rinne mise cuid mhaith de
“Bhruidhean Chaorthainn” a ath-sgríobhadh ó'n lámh-
sgríbhinn 23 K 7 san Acadaimh. Stadas de'n obair seo
ar n-a chlos dom go raibh mo chara, Pádraig Ó Briain, ag
braith ar an sgéal a chur i gcló ó chúpla lámh-sgríbhinn a
bhí aige féin. Níor lean Pádraig dá láimh, ámh; agus b'é
deireadh an sgéil go dtug sé dom-sa a raibh de lámh-
sgríbhnibh agus eile aige agus go dtug lán-chead dom
bualadh ar m'aghaidh agus an “Bhruidhean” a chur i gcló.
Táim an-bhuidheach dhe as ucht a charthannais liom agus as
ucht a dtug sé dhom de chongnamh agus mé i mbun na
hoibre.



Ní leanann an teistimhín seo atá fá chló againn d'aon
lámh-sgríbhinn áirithe. 'Siad so na lámh-sgríbhne a bhí os
mo chomhair 'gá socrughadh dhom:—



(A.) An lámh-sgríbhinn 23 K 7, R.I.A. (1702-1745).



(B.) An lámh-sgríbhinn 23 C 30, R.I.A. (1733).



(C.) Lámhsgríbhinn de chuid Phádraig Uí Chearmada,
(1840-4.)*



I dtaobh (A), 'sé Domhnall Mac Donnchadha a sgríobh a
furmhór “ar Dhroichead na Ruachtaidhe i gCo. Chiarraidhe,”
mar adeir sé féin, i gcaitheamh na mbliadhan 1700-2.
Ní dóigh liom gurab é Domhnall a sgríobh an sgéal
áirithe seo, ámh, ná an sgéal roimhe (“Feis Tighe Chonáin
Chinn tSléibhe”). Aon lámh-sgríbhneoireacht amháin atá
san dá sgéal so, agus ní hionann í agus an sgríbh-



*As (B) agus as cóib a rinne Tadhg Ó Donnchadha de (C) a tharraing
Pádraig Ó Briain an sgéal.


L. vi


naeoirecht atá sa gcuid eile de'n leabhar, .i. sgríbh-
neoireacht Dhomhnaill. I ndeireadh “Feis Tighe Chonáin”
léightear na focla so: “FINIS. Ar na sgríobhadh le
Dómhnall Ó Mathúna an trímhúghadh lá fithchiod do'n
Mhárta annsa bliaighain daois an tighearna 1744-5.”
Measaim, dá réir seo, gurab é Domhnall O Mhathghamhna
a sgríobh an chóib seo de “Bhruidhean Chaorthainn,”
timcheall na bliadhna 1744-5, agus go raibh D'Arbois
De Iubainbhille ag dul amugha nuair adubhairt sé gur
sa mbliadhain 1702 a sgríobhadh í.



Aindrias Mac Cuirtín a sgríobh (B) i gCo. an Chláir,
sa mbliadhain 1733. 'Sí seo an tríomhadh lámh-sgríbhinn
a bhí ag an Seoigheach ag cur an sgéil i mBéarla dhó.
Ní beag le rádh saothar Aindriais Mhic Chuirtín le n-a
linn. File maith agus rígh-sgoláire a b'eadh é. Bhí sé
ar na filíbh ba dhéidheannaighe i gCúige Mumhan a chleacht
an Deibhidhe.



Maidir le (C), lámh-sgríbhinn í seo a sgríobh Mícheál
Brún i Lios Mór na nDéise i gcaitheamh na mbliadhan
1840-4. Seo mar tá curtha síos aige i ndeireadh ar
sgéil-ne: “FINIT. Ar na sgríobhadh re Micheal Brunn
Lismor 1844 an ttarna mí.” Ba leis an Athair P.
Ó Slatarra, Sagart Pobail Bhaile Dhuibh, an leabhar so
lá de'n tsaoghal: tá a ainm sgríobhtha aige ar an gcéad
leathanach maille leis na foclaibh seo: “Ballyduff, July
15/70.” Is lem' charaid, Pádraig Ó Cearmada, anois é,
agus táim fá chomaoin mhóir ag Pádraig i ngeall ar
tamall de a thabhairt dom. Is dócha gur do (C) is


L. vii


dlúithe a leanas ar dteistimhin agus gur mhó an chabhair
dhom (B) 'ná (A) 'gá ceartughadh agus 'gá beachtughadh
dhom.



AN SGÉAL.



Ní luaidhtear “Bruidhean Chaorthainn” ins na sean-
leabhraibh, go bhfios dom-sa. Ní fhágann sin nach sgéal
ársa atá ann. Muna mbeadh go raibh cáil mhór air le
fada d'aimsir ní bheithí dhá ath-sgríobhadh i nGaedheal-
tacht na hAlban sa mbliadhain 1603. Mar adeir De
Iubainbhille, tagrann an Céitinneach dhó i “bhForas Feasa
ar Éirinn.” Seo iad a bhriathra, de réir mar bhaineas
as an lámh-sgríbhinn atá i Leabharlainn na mBráthar
i mBaile Átha Cliath iad:— “… Dá n-abróchadh
éinne nach in-chreidte mórán dár sgríobhadh ar an bhFéinn,
is deimhin gurab fíor dhó é, óir ní raibh ríoghacht san bhith
is nach sgríobhtaoi re linn na págánachta sgéal dá
ngoirthí Fabula. Féach ‘Ridire na Gréine,’ Bevis of
Hampton, Huon of Burdex, agus a shamhail eile sin do
sgríobhadh re linn an chreidimh féin. Gidheadh, ní fhuil
críoch san bhith is nár sgríobhadh staire fírinneacha in-
chreidte. Mar an gcéadna, tar cheann gur sgríobhadh
iomad d'fhinnsgéaltaibh filidheachta ar Fhionn agus ar an
bhFéinn, mar atá ‘Cath Finn-Trágha,’ ‘Bruidhean Chaor-
thainn,’ agus ‘Imtheachta an Ghiolla Dheacair,’ agus a
shamhail sin de chaitheamh aimsire, thairis sin is dearbh gur
sgríobhadh staire in-chreidte fírinneacha ortha.”



B'fhéidir sin a bheith amhlaidh. Acht cibé sin de, is


L. viii


cinnte go bhfuil an “finnsgéal filidheachta” so ar na
sgéaltaibh is áilne dár cumadh i nÉirinn le linn na
Gaedhilge a bheith i n-uachtar. Níl aon aimhreas nach é
“Bruidhean Chaorthainn” an sgéal is fearr de na sgéal-
taibh Finnaidheachta fré chéile, má fhágtar an rígh-sgéal
úd, “Tóraidheacht Dhiarmada agus Ghráinne,” as an
gcomhaireamh. Tá cosmhaileacht áirithe idir é agus laoithe
nó sgéalta eile a chuireas síos ar bhruidheantaibh nó
ar uachaisibh draoidheachta, mar atá “Bruidhean Cheise
Chorainn,” “Seilg Shléibhe Fuaid,” agus “Seilg Shléibhe
gCuilinn;” acht ní i ngeall ar an sgéal féin, acht i
ngeall ar a léirighthear ann d'uaisleacht méin agus
aignidh, d'fhíor-laochas, d'fhíor-charthannacht, agus de
dhlúth-mhuinnteardhas i measg carad, is fiú “Bruidhean
Chaorthainn” a áireamh ar phríomh-sgéaltaibh na hÉireann.
Badh dheacair na hailt úd ó Alt 21 go dtí Alt 26 a
shárughadh ar áilneacht smaointe ná ar bhinneas focal
agus litridheacht na hEorpa a chuartughadh.



Níor mhór dom mo bhuidheachas a ghabháil le Pádraig
Ó Briain agus le Pádraig Ó Cearmada ar na hádhbhar-
aibh atá luaidhte cheana agam; le hOsborn Ó hAimhirgin
mar gheall ar mé a chur ar an eolas uair nó dhó; agus
le Seosamh Laoide, ní hé amháin as ucht fromhtha an
leabhair seo a léigheadh agus a cheartughadh dhom, acht as
ucht a bhfuaireas de theagasg agus de threorughadh agus
de dheagh-chomhairle uaidh le dhá bhliadhain déag anuas.



PÁDRAIC MAC PIARAIS.



Márta, 1908.


L. 1


BRUIDHEAN CHAORTHAINN.



1. Árd-rí uasal oirdhearc do ghabh flaitheas agus
forlámhas ar cheithre treabhaibh Lochlann, dar ba chomh-
ainm Colgán Cruaidh-Armach, mac Dathchaoin Tréin. Do
comóradh aonach agus árd-oireachtas leis an rígh in aon
de laethibh ar fhaithche a dhúna agus a dheagh-bhaile féin, i
gcathraigh na Beirbhe Lochlannaighe, go dtángadar maithe
agus mór-uaisle Lochlann n-a choinne agus i n-a chomh-
dháil ann; agus ar mbeith i n-ionad aon bhuidhne dhóibh do
labhair an rí de ghuth árd-mhór sholus-ghlan, agus is é
adubhairt:—



“A árd-mhaithe Lochlann, ó thárla d'aon láthair sibh,
innsidh dham an aithnid daoibh locht ná aineamh orm féin
mar rígh agus mar ró-thighearna.”



Adubhradar an sluagh uile d'aitheasg aon fhir nachar
bh' fheasach dóibh féin locht ar bith air.



“Ní hamhlaidh sin damh-sa,” ar Rí Lochlann: “is aithnid
dam locht mór orm.”



“Créad é sin, a árd-rí?” ar siad-san.



“Atá,” ar sé, “Rí na nOileán bheith dá ghairm díom
agus gan na hoileáin uile agam.”


L. 2


“Cia an chuid atá uait, nó nach bhfuil agat díobh, a
árd-rí?” ar siad.



“Éire iath-ghlas oileánach do bhí ag mo sheanaibh agus
ag mo shinnsearaibh romham,” ar sé; “agus fuaradar
mórán uilc ag á cosnamh ar a n-eascáirdibh; óir is ag
troid ar son na hÉireann do thuit Balor Béimneach
le Lughaidh Lámh-Fhada, agus sluagh do-áirmhighthe. I gcionn
bliadhna i n-a dhiaidh sin thug Breas, mac Baloir, cath do
Tuathaibh Dé Danann ar Mhaigh Tuireadh, agus is ann
do thuit Breas féin, Iarann agus Slánach, dhá inghin
Bhaloir uí Néid, agus a bhainchéile, Ceitleann Chraos-
Fhiaclach. Atá a feart i nDún Cheitleann, ar thaoibh thuaidh
de Mhaigh Tuireadh.”



“Créad do b'áil leat a dhéanamh, a árd-rí?” ar siad.



“Badh mhaith liom,” ar sé, “dul go hÉirinn dá
hargain agus dá cur fá smacht agus fá chíos agus cháin
dam féin agus do chloinn mo chloinne go foircheann an
bheatha; do ghlacadh mo chíosa agus mo chána agus m'ein-
eachlainne uaithi ar ais nó ar éigean; agus d'fhágháil
braighead agus giall re comhall dam go humhal as sin
amach.”



Adubhairt maithe Lochlann go rabhadar féin sásta go
leor leis an gcomhairle fuaradar, agus gur dhoiligh leo
a fhaid go dtugadar an turas soin.



2. Is annsoin do chuir Rí Lochlann gairm agus comh-
chruinniughadh ar shluaightibh agus ar shochraidíbh Lochlann
uile, go rabhadar seacht ruadh-chatha ró-mhóra ar fhaithche
na Beirbhe. Do thugadar sruth-léim shanntach shiubhail san


L. 3


bhfairrge bhfíor-dhoimhin bhfliuch-thonnaigh le n-a longaibh
deagh-chumtha béal-leathana agus le n-a gcurachánaibh
daingeana deagh-chumhduighthe do-bhriste sár-luatha. Do
shíneadar na sár-bhréide saidhbhre solusmhara leis na
seol-chrannaibh síth-righne sleamhna cruadha, agus do
ghabhadar le seoladh na gaoithe gárthaighe glan-fhuaire ar
chrioslach na mara móire guirme, gur éirigh an dubh-
fhairrge i n-a gleanntaibh luaimneacha liath-ghlasa mear-
thuargantacha mí-chéillidhe; ionnus nachar fágadh fallaing
gan fásgadh, ná tairnge gan tarraing, ná breac-long
gan briseadh, muna dteagmhóchadh lucht a bhfreastail
agus a bhfortachta i n-a bhfochair. Acht níor chian dóibh
amhlaidh sin gur traochadh gach neart an-chumasach dá
raibh ins na tonnaibh tréan-gharbha, agus go raibh an mhuir
i n-a clár cothrom comh-réidh, agus do thángadar go tinn-
easnach i dtír, agus thugadar aithne gurab i gCúigeadh
oll-bhladhach Uladh do ghabhadar cuan agus caladh-phort.



3. Tigid i dtír, agus do thionnsgnadar ag ionnarbadh
agus ag creachadh na tíre rómpa ó dheas, nó go rángadar,
tra, sgéala na n-olc soin go Teamhraigh. Is é ba rí
ar Éirinn an tráth soin, eadhón, Cormac mac Airt mhic
Chuinn Chéad-Chathaigh, agus chuir sé teachtaire go hAl-
mhain Laighean, mar a raibh Fionn mac Cumhaill agus
Fianna glan-áilne Gaedheal, dá fhógradh dhó an ríoghacht
do chosnamh, agus na hallmhuraigh do chosg de'n bhfeidhm bhí
fútha. D'fhreagair Fionn mac Cumhaill an fuagradh soin,
agus chuir sé tionól agus tiomsughadh ar sheacht gcathaibh
na Gnáth-Fhéinne, agus thángadar as gach áird i n-a


L. 4


rabhadar go hobhann aontuighthe chum na togharma soin, i
n-a mbuidhnibh troma taidhbhseacha, agus i n-a gcipíbh
dlútha do-sgaoilte, d'anacal a dtriath agus a dtighearnaí
ar armaibh a mbith-námhad. Iar rochtain do láthair an
Rígh-Fhéinnidh, .i. Fionn mac Cumhaill, dóibh, fearas Fionn
fíor-chaoin fáilte rómpa uile, agus innseas dóibh go
raibh Rí Lochlann ag creach-losgadh na hÉireann, “Agus
do chuir,” ar sé, “Cormac mac Airt teachta chugam-sa,
dá fhaisnéis dam go dtángadar allmhuraigh go hÉirinn
agus dá rádh linn cath do thabhairt dóibh.”



4. A haithle na hiomagallmha soin, do ghabhadar a
dtreallmha troda agus teagmhála umpa, agus do
chuadar i n-a n-ionadaibh catha agus comhlainn, go ráng-
adar féin agus na Lochlannaigh i n-aon áit. Is annsoin
do rochtadar i gcoinne agus i gcomhdháil a chéile go fíoch-
mhar fíor-nimhneach agus go léidmheach luath-ghoineach, gur
chaitheadar fras dá n-armaibh faghartha le aroile, go
ndeachadar i muinighin a gclaidheamh gclais-leathan, go
dtugadar glún le gliadh agus troigh le taca agus aghaidh
le hiomghoin, gan fios tláis ná tarcuisne ar cheachtar
díobh, gur thuit deich míle eatortha an lá soin.



5. Ó do chonnairc Fianna Éireann an díth-láithriughadh
thugadar na hallmhuraigh ortha, gabhas confadh catha iad,
eadhón, mire i n-a míleadhaibh, fíoch i n-a bhflathaibh, agus
neart i n-a n-ógaibh; agus rinneadar troid chródha
chalma leis na Lochlannachaibh, ionnus gur cosgradh
sluaighte móra ar gach leith. Dála Osgair mhic Oisín, ar
bhfeicsin na Féinne i mbaoghal, agus meirge an Ríogh


L. 5


Lochlannaigh i n-a sheasamh, do líon rabharta feirge an
laoch soin D'ionnsuigh sé go harrachtach an áit i n-a raibh
Rí Lochlann, agus do nocht a lann go héasgaidh, agus do
ghabh de bhéimeannaibh garbha i n-a námhaid. D'éirigh mire
meanman agus aoirde aignidh do Rígh Lochlann, agus
do bhrostuigh i gcomhdháil Osgair. Do thugadar comhrac
dásachtach dá chéile, nó gur tholladar na cathbhairr
cruaidh-righne bhí ar a gceannaibh, agus ba chneas-ghearrtha
throm-osnadhach bhí na tréan-fhir úd ó'n treas-ghleo soin.
Acht fá dheireadh do dícheannadh Rí Lochlann i bhfoir-
cheann an chomhlainn, agus do mhaoidh Fianna Éireann an
cath ar na Lochlannachaibh.



6. Do briseadh ar na hallmhurachaibh iar dtuitim dá
dtriath. Do chuadar clann mhac Ríogh Lochlann do chath-
ughad an chatha iar marbhadh a n-athar, acht ní sáruighthear
an sean-fhocal leo, óir “ní gnáth cathughadh iar ndíth
tighearna.” Gabhas an mac bha shine bhí ag Rígh Lochlann
earraidhe agus iorghail a athar uime, agus do chuaidh sé
féin agus a bheirt dearbhráthar i bhfíor-thosach an chatha
ag comhrac Fhinn agus na Féinne. D'ionnsuigheadar na
deagh-churaidh sin a chéile go fearamhail foirtil, ionnus
gur marbhadh an dias mhac ba shine bhí ag Rígh Lochlann,
go nach ndeachaidh eachlach 'n-a bheathaidh as díobh acht mac
óg Ríogh Lochlann, eadhón, Míodhach mac Colgáin.



7. D'ainic Fionn Míodhach mac Colgáin, agus do
chongbhuigh ar a choimirce agus ar a chosnamh féin é i n-a
theaghlach nó go raibh sé inghníomha, agus thug coróin a
athar dó, agus do ghairm Rí Lochlann de. Iar soin adubhairt


L. 6


Míodhach: “A Fhinn, ó leigis dam maireachtain, agus gur
thuilleas bás d'fhágháil uait, déanfad amhsaine agus
ógláchas duit, agus fanfad id' fharradh go bráth. Béarad
cíos Lochlann chugat go hÉirinn, dá dháil d'ollamhnaibh
agus d'éigsibh mar aon leat-sa;” agus leis sin thug a
lámh i láimh Fhinn mhic Chumhaill, go ndearnadar caradas
agus muinnteardhas le chéile. Dála Fhinn agus na
Féinne, d'asgnadar ar a mbuaidh chosgartha agus a gcomh-
mhaoidhte go hAlmhain Laighean, gur leigheasadh a lucht
othrais agus lán-chréacht aca. Iomthúsa Mhíodhaigh mhic
Cholgáin, d'fhan sé i bhfochair na bhFiann, agus drong dá
mhuinntir ag freastal air, seal fada agus aimsir imchian
i gcuideachtain Fhinn.



8. Aon de laethibh dá raibh Fionn ag trácht le cuid
d'Fhiannaibh Éireann i ndíoghrais chomhráidh, adubhairt Goll
mac Móirne: “A Fhinn,” ar sé, “dar liom féin, is mór
an ghuasacht duit mac Ríogh Lochlann do bheith id' chuid-
eachtain de ghnáth, — iar marbhadh a athar agus a dhéise
dhearbhráthar, a ghabháil féin agus a lán-fhuasgladh do
thabhairt dó; agus gur orduigh an t-eagnaidhe gan ionn-
taoibh do thabhairt le fear feille.”



“Is fíor do mhac Móirne gach a ndubhairt sé,” ar
Oisín mac Fhinn; “agus ó nach áil le Míodhach sgaradh
leat, tugthar forba agus fearann dó féin, agus a rádh
leis treabhlacht agus tigheas do dhéanamh ann, go nach
mbeadh id' chaidreamh níos fuide.”



“Is maith an chomhairle í sin,” ar Fionn, agus ar cách
go comh-choitcheann, “agus déantar amhlaidh.”


L. 7


Do goireadh ar Mhíodhach mac Colgáin, agus tháinig sé
do láthair Fhinn. Adubhairt Fionn leis gur mhithid dó sgur
dá chuideachtain agus dul chum tighis agus maitheasa do
dhéanamh dó féin: “óir do-bhéarad-sa dhuit, ar sé “dhá
thriúcha céad ded' rogha chúigidh i nÉirinn le a n-áitiughadh.”



“Is maith liom-sa soin,” ar Míodhach, agus do gab
buidheachas le Fionn.



9. Dob' iad so an dá thriúcha céad do thógh Míodhach,
eadhón, triúcha céad Caonraighe atá cois na Sionainne,
agus triúcha céad na nOileán, ós a chomhair ar an taoibh
thuaidh de'n tSionainn. Do b'é ádhbhar fá n-a ndearna
sé rogha de'n dá thriúcha céad soin, ionnus go leigfeadh
Fionn dó faire agus forchoimeád do dhéanamh ar an
gcuan bhí taobh leis; agus de bhrígh go raibh sé ar
chuantaibh cluthmhara na hÉireann. Is ar Fhionn do bhí
coimeád cuan agus caladh-phort na hÉireann, agus is
ar na cuantaibh i dtaoibh thuaidh na hÉireann, is mo bhí
a aireachas. Fáth eile fós do bhí aige, eadhón, i ndóchas
go bhféadfadh sé laochradh Lochlann agus allmhuraigh
iomdha i n-éinfheacht leo do thabhairt ar na cuantaibh
de'n dtaoibh thiar d'Éirinn an tráth do gheobhadh sé uain
ar fheall agus ar fhionghail do dhéanamh ar Fhionn agus
ar Fhiannaibh Éireann.



10. Do chuaidh Míodhach mac Colgáin i gceannus an dá
thriúcha céad réamhráidhte, agus ar feadh tréimhse fhada do
líon toice agus trom-chonách é, go nach raibh bhrughaidh ná
biadhtach i nÉirinn i gcomh-aimsir an fhir sin ba shaidhbhre
iona é. Do bhí sé cúig bhliadhna déag i dtighearnas, agus


L. 8


ní thug biadh ná deoch do ghiolla ná do gaisgidheach
d'Fhiannaibh Éireann i rith na haimsire sin, agus ní
mó thug cuireadh ná fleadhachas d'Fhionn féin, acht ag
machtnamh cionnus d'agróchadh sé díoghaltas mar gheall
ar mharbhadh a athar agus a bheirt dearbhráthar; gur chuir sé
teachtaire go críochaibh Lochlann le tuairisg, agus d'iarr
ar shluagh teacht go hÉirinn chum cabhartha leis. Níor bh'
fhada go dtáinig buidhean líonmhar ag triall air, agus
do ghabhadar cuan agus caladh gan fhios d'fhearaibh Éir-
eann. Ba áthasach bhí Míodhach de bhrígh go bhfuair sé
an congnamh soin.



11. Feacht n-aon i n-a dhiaidh sin do comóradh sealg
agus fiadhach agus fian-chosgar le Fionn agus le Fiannaibh
Éireann, fá thriúcha céad bhFear Morc, ris a ráidhtear
Críoch Chonaill Gabhra an tan so. Sgaoileas Fionn an
tsealg uaidh fá ghleanntaibh doimhne do-eolasa, agus fá
choilltibh duilleacha dos-mhóra, agus fá chríochaibh cor-
racha ceann-gharbha, agus fá mhaghaibh réidhe ró-fhairsinge
i n-a ur-thimcheall, ionnus gur chuireadar na gadhair
ghlóracha ghuth-bhinne sionnaigh as toraibh, agus míolta
mong-ruadha as fásachaibh, agus bruic as pollaibh, nó
gur marbhadh go leor díobh. Do shuidh Fionn an lá soin
i n-a dhumha seilge, ag éisteacht le nuaill na bhfear
bhfiadhaigh, agus le siusán na seilge, agus le gothaibh na
ngadhar, agus le greasacht na ngiollaí, agus le gáir na
mbhuidhean; agus is é áit i n-ar oirisigh an Rígh-Fhéinnidh,
ar Thulaigh an Fhoirghleanna, ris a ráidhtear Cnoc Fírinne
Ó gConaill an tan so, agus drong d'Fhiannaibh Éireann
maille ris.


L. 9


12. Níor chian dóibh ann go bhfacadar an t-aon ridire
óg innillte mear-chalma dá n-ionnsaidhe. Do bhí treal-
lamh catha agus cótán sróill deirg shuaithnidh uime, maille
re lúireach lán-áluinn Lochlannach; agus cinnbheart ar
a raibh clocha buadha um a cheann; agus sgiath shnasta
dheagh-mhaiseach ar a ghualainn; agus sleagh sgiamhach
sgáth-ghléigeal i n-a láimh dheis dheag-thapaidh. Tháinig an
gruagach groidhe gníomh-éachtach soin do láthair agus bean-
nuigheas do'n Rígh-Fhéinnidh. D'fhreagair Fionn an beann-
acht go flaitheamhail feardha, agus fochtas sgéala dhe.



“Ní bhfuilid sgéala agam duit,” ar an t-óglách,
“acht gur fear dána mé, agus file thug dán chugat-sa
a Rígh-Fhéinnidh.”



“Creidim gur fear dána i gcathaibh agus i gcomh-
lannaibh thú,” ar Fionn, “acht ní shaoilim gur fear dána
tháinig le dán thú.”



“Is fear dána le dán mé,” ar an t-óglách, “agus dá
dhearbhadh soin atá dán agam duit-se: is leis thánag
de'n cor so, agus tugthar éisteacht dam.”



“Máiseadh,” ar Fionn, “ní hionad dána do dhíol ná
d'éisteacht an áit seo, agus tar liom-sa go bruidhin
éigin de bhruidhnibh na hÉireann, agus do-gheobhair do
bhreith féin uaim i ndíol do dhána.”



“Ní rachad,” ar an t-óglách, “acht cuirim geasa ort
nach bhfuilingid fíor-laoich muna n-éistir mo dhán agus
a thuigsin mar a bhfuilir.”



13.“Gabh do dhán feasta, a fhir dhána,” ar Fionn;
agus adubhairt an t-óglách mar leanas:—


L. 10


“Do chonnarc teach ins an tír
In nach dtugthar géill do rígh;
Ní loisg teine, ní airg creach,
Maith séan le'r ghabh an rígh-theach.”



“Tuigim an rann soin,” ar Fionn, “óir is é teach do
chonnarcais, eadhón, Brugh na Bóinne, teach Aonghusa
Óig mhic an Daghda, agus ní féidir é do losgadh ná do
chreachadh le neart draoidheachta an fhir sin; gurab í sin
tuigsin an rann sin ded' dán.”



“Is fíor soin,” ar an t-óglách, agus thug an rann so:—



“Do chonnarc fear san leath thuaidh
Noch beireas a lán de bhuaidh,
Ní fearr leis amh 'na bruithte,
Nocha mín a gharbh-chluiche.”



“Tuigim sin,” ar Fionn: “claidheamh Aonghusa Óig
mhic an Daghda do chonnarcais; óir is fear-insgne an
claidheamh, agus ar thaoibh chlí an churaidh do bhí an leath
thuaidh; agus ní fearr leis amh 'ná bruithte ag gearradh
cnámh agus corp do láimh éachtaigh Aonghusa; gurab í sin
tuigsin an rann sin ded dhán.”



“Atá an ceart agat,” ar an t-óglách, agus adubhairt
aris:—



“Do chonnarc bean san leath theas,
Agus a clann tré n-a cneas;
Gidh mall a céim tar gach tuath,
Is luaithe í 'na each ró-luath.”


L. 11


“Tuigim sin,” ar Fionn, “óir is cara d'Aonghus Óg
thusa, agus ní headh mise. Is í bean do chonnarcais, an
Bhóinn do'n taoibh theas de thigh Aonghusa; agus is iad an
chlann do chonnarcais tré n-a cneas, eadhón, a bric
bhallacha agus a bradáin bhall-chorcra ag snámh anonn
agus anall seachnóin an tsrotha; agus gidh mall an
sruth soin, is luaithe é ioná each san mbith, óir ní sguir-
eann acht ag síor-shiubhal de ló agus d'oidhche. Is féidir
leis dul timcheall na cruinne i seacht mbliadhnaibh, agus
ní bhfuil each san domhan d'fhéadfadh a mhacsamhail sin do
dhéanamh.”



“Is fíor soin,” ar an t-óglách, agus thug rann eile:—



“Do chonnarc ceithearn go mbuadh,
Fá n-éirghidís iomad sluagh,
Eochair eo agus eochair shlat
Gibé frithir do chonnarc.”



“Tuigim an rann soin leis,” ar Fionn; “óir is í slighe
do gabhadh leat, tré lubhghort lán-toraidh atá ag Aonghus,
agus is iad do chonnarcais beacha beaga breac-áilne ós
barraibh dos deagh-bhláth, ag tionól agus ag tiomsughadh
cnuasaigh agus toraidh dhóibh féin; agus is iad a nguib
a n-eochracha ag buain mheala as na hóg-chraobhaibh.
Gurab í sin tuigsin do dhánta go hiomlán.”



14. “Atá an ceart agat,” ar an t-óglách, “d'innsis
ciall mo dhánta. Is maith an tuigseach dán thú, a Fhinn,
agus ní raibh tairbhe dán do' thabhairt chugat i ndóchas
nach dtuigfidhe leat é.”


L. 12


“Cia thú féin, a ógláigh, a thug na dáin fhilidheachta
nuaidhe chugainn,” ar Fionn, “agus créad is comh-ainm
duit?”



“An é nach n-aithnigheann tú é?” ar Conán Maol mac
Móirne.



“Ní aithnighim, go deimhin.” ar Fionn.



“An bhfuil aithne agat ar Gholl, nó ar Oisín, nó
orm-sa?” ar Conán.



“Créad as nach n-aithneochainn mo mhuinntir féin?”
ar Fionn.



“Is éagcóir duit-se, a Fhinn,” ar Conán, “gan aithne
níos fearr do bheith agat ar d'eascáirdibh ioná ar do
cháirdibh, de bhrígh gurab iad d'eascáirde do dhéanfadh
díth dhuit. Is é siúd Míodhach mac Colgáin, agus gidh
gur duine ded' mhuinntir féin é, is námha duit é. Atá
sé le cúig bliadhnaibh déag i bhFiannaibh Éireann, agus
níor ghnáthuigh sé caradas ná ceannsacht le fearaibh
Éireann ná flaitheamhlacht leat-sa féin an aimsir fhada
soin.”



15. “Ní mise is cionntach leis an bhfaillighe sin,” ar
Miodhach. “Ní rabhas mí ris an rae sin nach raibh fleadh
urlamh ionchaithmhe fá chomhair Fhinn, agus ní tháinig sé
dá caitheamh chugam; agus ní mó chuireas-sa fios air
ná ní thugas cuireadh dhó, ar eagla go mbadh dí-mholta
an cuireadh. Acht atá sleadh ullamh agam fád' chomhair
anois, a Fhinn; agus geasa nach bhfuilingid fíor-laoich
do chuirim ort muna dtagair anocht dá caitheamh, agus
maithe agus mór-uaisle ná Féinne do thabhairt leat.


L. 13


Atáid dhá bhruidhin agam-sa i n-oirchill na fleidhe sin,
eadhón, bruidhean díobh ar oileán atá ar an muir, agus
bruidhean eile fá thír; agus an bhruidhean atá fá'n uisge,
is innti atá an fhleadh. Béarar, má's maith libh, an
fhleadh dá caitheamh do'n bhruidhin atá ar tír.”



16. D'aontuigh Fionn dul do chaitheamh na fleidhe, agus
leis sin do cheileabhair Míodhach mac Colgáin d'Fhionn
agus d'Fhiannaibh Éireann — an méid do bhí do láthair
díobh — agus d'imthigh uatha. Adubhairt Fionn le Oisín,
iar soin, oiriseamh le Fiannaibh Éireann, agus é féin do
leanmhain an tan do thiocfaidís; agus ollamhain na
Féinne agus an t-aos ealadhan do chongbháil i n-a fhochair
féin, “go nach ndeachadh go Bruidhin an Oileáin go teacht
do'n bhFéinn chugaibh,” ar sé, “agus cuirfead-sa sgéala
na bruidhne agus na fleidhe ag triall oraibh.” Is iad so
an cúigear d'fhan i bhfochair Oisín ar an tulaigh an lá úd,
eadhón, Fatha Canann mac mic Con, Diarmaid Ó Duibhne,
Caoilte mac Rónáin, Fiachna mac Fhinn, agus Inse mac
Suibhne Seilge. Do ghluais Fionn roimhe as a haithle
sin; agus is iad do chuaidh leis go Bruidhin Chaorthainn,
eadhón, Goll mac Móirne, Dathchaoin Dian mac logha
lámh-Dheirg, Glas mac Aon-Chearda Béarra, dhá mhac
Aodha Bhig mhic Fhinn, Racha agus Daolghus, dhá Rígh Féinne
Laighean, Aonghus mac Breasail Beola, Rígh-Fhéinnidh
Fhiann gConnacht, Conán Maol mac Móirne, Conán mac
an Léith Luachra, agus Cos-luath. Céad-Ghoineach.



17. Iar ndul i gar do'n bhruidhin, dóibh, do chuaidh Conán
rómpa isteach d'fheicsin cumtha agus suidhighthe na bruidhne.


L. 14


Ní raibh aon duine ar a gcionn innti roimhe, agus ní
fhaca Conán a comh-mhaith de bhruidhin riamh; óir bhí éag-
samhlacht gacha datha agus gacha deiseachta innti; morc
mór teineadh, gan deo, gan deatach, ar bhfadughadh ar urlár
na bruidhne, agus éadaighe lán-mhaiseacha síoda agus
brait áilne ar cheithre sleasaibh na bruidhne, agus gach
re clár innti geal, dearg, gus gorm. Bhí buird órdha
ar n-a bhfolach de bhiadhaibh saora so-chaithte ós a chomhair.
Do mhol Conán go mór inneall agus ordughadh na
bruidhne. Tháinig Fionn agus an drong bhí i n-a fharradh
de'n bhFéinn isteach, agus do shuidheadar timcheall na
teineadh ar shuidheachánaibh clúduighthe le sróll fíneálta.
Bhí baladh suaithnidh sár-mhaiseach ag éirghe de'n teinidh,
ionnus gur bh' mheanmnach aigeantach iad dá dhruim.



18. Adubhairt Fionn, i gcionn aga agus aimsire fada:
“Is mór an iongnadh liom a fhaid go dtig Rí Lochlann
chugainn, agus bheith mar so, gan a bheag ná a mhór de
bhiadh ná de dhigh na fleidhe d'fhágháil. Is ins an mbruidhin
atá ar muir atá an fhleadh dá hullmhughadh, agus is ann
do cuirfear chum críche í.”



“Atá nídh fós is iongantaighe liom féin ioná soin,”
ar Goll mac Móirne, “eadhón, an teine dár éirigh suair-
ceas gacha deagh-bhalaidh, ag teacht dúinn annso, gur
bréine anois í ioná fial-teach an domhain, agus gur
mó a deatach ioná deatach teinte an bheatha uile.”



“Is é an nídh is mó chuireas iongnadh orm-sa,” ar
Glas mac Aon-Chearda Béarra, “an bhruidhean ar a raibh
éagsamhlacht an uile datha ag teacht isteach dúinn, nach


L. 15


bhfuil aon dath díobh uirthi anois; agus na cláir do bhí
innti, mar an gcéadna, nach bhfuil aon chlár díobh innti
anois, acht í ar n-a dlúth-dhaingniughadh de shlataibh
cruaidh-righne caorthainn, agus ar n-a bualadh le cúlaibh
tuagh.”



“Atá iongnadh níos mó ioná soin,” ar Faolán mac
Aodha Big, “an bhruidhean ar a rabhadar seacht ndóirse
ag suidhe dhúinn annso, nach bhfuil anois uirthi acht aon
doras amháin cumhang deireoil agus a aghaidh ó thuaidh
go díreach.”



“Atá iongnadh níos mó ioná iad uile,” ar Conán
Maol mac Móirne, “na brait so-mhaiseacha do bhí fúinn
an tráth shuidheamar annso, nach bhfuil aon tsnáithe díobh
anois re ar gcneas; acht, dar liom, gurab í úir na
tal agus is fuaire í ioná sneachta ádhbhal-mhór aon
oidhche.”



19. “Is geasa damh-sa bheith i mBruidhin Chaorthainn aon
dorais,” ar Fionn, “agus is eagal liom gurab foraois
fheill an bhruidhean so i n-a bhfuilmid, agus gearraidh ar
a taoibh í go ndeacham aisti amach.”



“Déanfam,” ar Conán mac Móirne; agus thugadar
lámh thapaidh laochda tar a leathan-armaibh, agus shaoil-
eadar an bhruidhean do bhriseadh i n-a dtimcheall gan
cháirde, agus ní raibh ar a gcumas dóibh, óir níor fhéada-
dar aon chor do chur díobh ins an áit i n-a rabhadar.



“Uch, is measa mar a thárla,” ar Fionn, “óir atá-
muid ceangailte de'n talamh go dochrach do-sgaoilte.”



Is annsoin adubhairt Goll mac Móirne le Fionn a


L. 16


ordóg do chur fá n-a dhéad feasa, agus fios agus fíor-
eolas d'fhaisnéis créad é an cuibhreach i n-a rabhadar,
agus créad d'fhóirfeadh iad, nó an dtáinig críoch a
mbeathadh.



“Cuirfead,” ar Fionn, “óir is ceart agus is cóir do
dhuine a dhícheall do dhéanamh an tan bhíos i bhfíor-
éigean.”



20. Iar soin do chuir Fionn a ordóg fá n-a dhéad feasa,
ionnus gur foillsigheadh fírinne dhó, agus an feall do
hullmhuigheadh dóibh, agus cionnus fóirfidhe uaidh iad,
gur chuir Fionn osna éagcaointeach ós árd as. Ar n-a
chlos soin do chách adubhradar: “Má's áil leis na déithibh,
a Fhinn, is tré nimh do mhéir do rinnis an osna soin?”



“Ní headh, go deimhin,” ar Fionn, “acht gabhann ar son
mo shaoghail feasta agus mo rae mar an gcéadna agus
ar chaitheas dem' aimsir gus indiu, óir d'fheall Rí Loch-
lann orainn, agus atá sé le ceithre bliadhnaibh déag ag
dealbhadh na mór-fhionghaile seo fá n-ár gcomhair-ne,
gurab anois do ráinig leis a críochnughadh. Ní bhfuair
árach orainn go dtug sé treise fear de Ghréagachaibh, dá
ngoirthear Sinnsear na gCath, leis, agus tá sé féin agus
Rí an Domhain i mBruidhin an Oileáin, agus ocht rí déag
i n-a bhfarradh ann; gurab ocht gcatha déag a léir-
thionól sluaigh, agus trí mhíle i ngach cath, ar a bhfuilid
trí Ríghthe Inse Tuile. Is draoithe duaibhseacha diabh-
laidhe agus tréan-fhir talcanta iad soin; óir is iad do
chuir an úir seo san mbruidhin i n-a bhfuilmid ceangailte.
Sinnsear na gCath is ceann agus comhairle ortha uile,


L. 17


agus is gearr go dtiocfaidh chugainn dár ndícheannadh;
óir ní féidir ár sgaoileadh ó'n gcruaidh-chuibhreach i n-a
dtárlamar go gcuimiltear fuil na dtrí Ríogh soin Inse
Tuile dár gcorpaibh. Atá mac mór-mheanmnach ag
Rígh an Domhain, eadhón, Borb mac Sinnsir na gCath, ar
an gcabhlach soin. Nimh, Ágh, agus Ácus is ainmneacha
do thrí Ríghthibh Inse Tuile.”



21. Ar gclos an sgéil sin do'n bheagán d'uaislibh na
Féinne bhí ins an mbruidhin, do leigeadar gártha troma
truaighmhéileacha asta ós árd de dhruim an imshníomha
agus an éadfhulaing i n-a rabhadar.



“Sguiridh, a Fhianna Éireann,” ar Fionn, “agus ná
déanaidh mná caointe díbh féin re hucht bhur mbáis; acht
gabhaidh meanma agus misneach chugaibh, agus seinnidh
an Dord Fhiann dúinn go cumhach ceol-bhinn mar oir-
fideadh roimh an mbás.”



Is annsoin do dhlúthadar a mbéil chum a chéile, agus
do sheinneadar an Dord Fhiann d'Fhionn agus dóibh féin.



22. Iomthúsa Oisín mhic Fhinn agus an uathaidh sluaigh
maille ris, seal fada dhóibh fá'n samhail sin go ndubhairt
Oisín: “A Fhianna Éireann,” ar sé, “is iongnadh liom
a fhaid go gcuireann Fionn sgéala agus tuarasgbháil
na bruidhne agus na fleidhe chugainn amhail do gheall
sé; agus cia rachas do thabhairt sgéala uaidh?”



“Rachad-sa,” ar Fiachna mac Fhinn, “óir is mé an
duine is óige dá bhfuil ar an tulaigh seo.”



“Ag so mise leat,” ar Inse mac Suibhne Seilge.



Do ghluaiseadar rómpa, agus ní cian do chuadar


L. 18


an tan do chualadar an Dord Fhiann da seinnm san
mbruidhin go cumhach ceolmhar.



“Is maith atáthar ag an lucht do-ghní an ceol so,” ar
Inse mac Suibhne Seilge.



“Is dóichthe liom a bheith go holc aca,” ar Fiachna, “óir
is le linn dubhachais nó dubróin is gnáth leo an ceol so
do sheinnm.”



Do chuala Fionn dlúth-chomhrádh na díse sin agus
do thug aithne ortha, agus adubhairt: “An é seo guth
Fiachna mhic Fhinn do chluinim?”



“Is é go dearbhtha,” ar Fiachna.



“Ná tar níos neasa ioná soin do'n bhruidhin mhilltigh
mhalluighthe seo,” ar Fionn, “óir atámuid ceangailte
do'n talamh i n-úir Inse Tuile;” agus d'innis Fionn
gach nídh do himreadh ortha ó thús go deireadh dhó. Annsoin
d'fhiafruigh sé d'Fhiachna cia bhí i n-a fhochair. “Atá do
dhalta-sa, Inse mac Suibhne Seilge,” ar Fiachna.



“Teich ar ais leis go luath, agus ná leig fá fhorrán-
tacht claidheamh na n-allmhurach é.”



“Do b'olc an luach oileamhna maithe dhamh-sa tusa
d'fhágáil i n-éigean agus i n-anfhorlann, mar atá tú,
agus mé féin d'imtheacht uait,” ar Inse mac Suibhne.



“Máiseadh, ó nach áil leat imtheacht,” ar Fionn, “éirigh
féin agus Fiachna ar an áth ar sgáth na bruidhne, agus
cosnaidh é go maith go mbeiridh drong éigin d'Fiannaibh
Éireann oraibh;” agus do rinne siad amhlaidh.



“A mic Suibhne Seilge,” ar Fiachna, “cosain an t-áth
agus rachaidh mise d'fhios Bruidhne an Oileáin.”


L. 19


Ceileabhras cách dá chéile agus d'imthigh Fiachna roimhe
d'fhios na bruidhne.



23. Is annsoin do labhair iarla Gréagach bhí i mBruidhin
an Oileáin, agus adubhairt: “Rachad-sa ag iarraidh cinn
Fhinn mhic Chumhaill, agus do-bhéarad liom i bhfiadhnaise
Ríogh an Domhain é;” agus gluaiseas an t-iarla agus
céad ridire mar aon leis, agus níor stadadar nó go
rángadar go Bruidhin Chaorthainn; agus ar ndul go
hur an átha dóibh, do chonnarcadar mac Suibhne Seilge i
n-a sheasamh ar ur an átha.



“An duine thú?” ar an t-iarla.



“Is eadh, go deimhin,” ar Inse mac-Suibhne Seilge.



“Cia d'fhearaibh uaisle nó anuaisle an domhain tú?”
ar an t-iarla, “Nó cia darab muinntir thú?”



“De mhuinntir Fhinn mhic Chumhaill mé,” ar Inse.



“Máiseadh,” ar an t-iarla, “déan eolas dúinn mar
a bhfuil Fionn, go dtugam a cheann linn i bhfiadhnaise
Ríogh an Domhain.”



“Do b' olc an curadh coimeádta átha mé,” ar Inse,
“dá ndéanfainn mar adeir tusa liom; agus ná tar-se
thar an áth anall.”



Adubhairt an t-iarla: “Brisidh an t-áth ar an bhFéinn,”



24. Is annsoin thugadar sidhe sanntach sár-neartmhar
chum an átha, agus tháinig Inse mac Suibhne Seilge go
sar-chalma i n-a gcoinne agus i n-a gcomhdháil, agus
thugadar gleo gáibhtheach gráineamhail dá chéile, agus do
thuiteadar an céad ridire Gréagach soin le béimeannaibh
borb-neartmhara Inse mhic Shuibhne. Annsoin do chomh-


L. 20


raic an t-iarla Gréagach agus mac Suibhne Seilge le
chéile, agus is cneadhach créachtach cróilinnteach do bhí
mac Suibhne Seilge iar marbhadh an chéad ridire sin.
Gidheadh, is meanmnach míleadhta mór-aigeantach an
comhrac do rinne sé féin agus an t-iarla Gréagach le
chéile nó gur thuit sé i bhfoircheann an chatha soin, agus
do bhain an t-iarla a cheann de.



Adubhairt an t-iarla iar soin: “Ní rachad d'ionnsaidhe
Bruidhne Caorthainn go mbiaidh sluagh Ríogh an Domhain
im' thimcheall, agus béaraidh mé an ceann so liom go
Rígh an Domhain.”



25. Ag dul d'ionnsaidhe Bruidhne an Oileáin dó,
thárla Fiachna mac Fhinn air.



“Cá conair as a dtángais, a ógláigh?” ar Fiachna.



“Ag iarraidh chinn Fhinn mhic Chumhaill do chuas,” ar
sé, “agus thárla óglách mór míleadhta mear-chalma i
mbrollach an átha orm féin agus ar mo mhuinntir, agus
an céad laoch do chuaidh liom do thuiteadar uile leis.”



“Créad as nachar thuitis féin leis?” ar Fiachna.



“Cruas mo chroidhe agus mire mo mheanman agus
láidreacht mo lámh do chlaoidh é, agus do thuit sé liom,”
ar an t-iarla.



“Dá dtuitfeadh,” ar Fiachna, “do-bhéarthá comhartha
cosgair agus comh-mhaoidhte leat.”



“Thugas a cheann liom,” ar an t-iarla.



“Taisbeán damh-sa é,” ar Fiachna.



Do thaisbeáin, agus do ghlac Fiachna an ceann, do
thug teora póg dhó, agus is é adubhairt sé: “Is maith


L. 21


tháinig an ceann so do'n cholainn ar a raibh sé ag
teacht na maidne indiu; agus an bhfuil a fhios agat cia
dá dtugais an ceann so?”



“Ní fheadar,” ar an t-iarla Gréagach, “acht munab
de mhuinntir Ríogh an Domhain tú.”



“Ní dá mhuinntir mise,” ar Fiachna, “agus ní headh
tusa níos fuide.”



26. Is annsoin d'ionnsuigheadar an dias deagh-laoch soin
a chéile, agus do rinneadar troid dian dásachtach re chéile,
nó gur thuit an t-iarla i ndeireadh an chomhraic sin le
béimeannaibh feargacha forála Fhiachna mhic Fhinn. Agus
do bhain Fiachna an ceann de, agus do rug leis é agus
ceann Inse mhic Shuibhne Seilge chum an átha. D'fhuaigh
sé ceann Inse mhic Suibhne Seilge le n-a cholainn, agus
do rinne feart fiodhbhaidhe dhó, agus do chuir go honórach
é. D'fhear sé a chluichthe caointe, agus do sgríobh a ainm
i n-ogham. Do rug sé leis ceann an iarla Ghréagaigh
go Bruidhin Chaorthainn, agus do labhair Fiachna i ndoras
na bruidhne.



“An é seo guth Fiachna do-chluinim?” ar Fionn.



“Is é go deimhin,” ar Fiachna.



“Cia do rinne an gleo gáibhtheach gráineamhail agus
na hurlaidhthe athgharbha ainiarmharthacha úd do chuala-
mar ar an áth go forasta?”



“Do dhalta-sa, .i. Inse mac Suibhne Seilge, is mó do
rinne é,” ar Fiachna.



“Cionnus atá mo dhalta tar éis an chomhraic?” ar
Fionn.


L. 22


“Atá marbh gan amhras, agus do thuit céad ridire
Gréagach leis, agus do thuit sé féin le hiarla Gréagach
iar soin,” ar Fiachna.



“An bhfaca tú dá mharbhadh é?” ar Fionn.



“Ní fhaca,” ar Fiachna, “agus dá bhfeicfinn do shaor-
fainn ó éag é.”



“An ráinig leat díth do dhéanamh do'n té do mharbh é?”
ar Fionn.



“Do bhaineas a cheann de,” ar Fiachna, “agus thugas
liom chugat-sa é.”



“Beir buaidh agus beannacht,” ar Fionn: “is maith iad
mo chlann féin, agus ba bheag mo chuid d'Éirinn sul
a n-éirgheadar chugam; agus ba mhór mo chuid di anois
nó go dtárlas san mór-éigean so. Agus, a Fhiachna,
éirigh ar an áth, agus coimeád é go mbeiridh drong éigin
d'Fhiannaibh Éireann ort.”



27. Is annsoin do labhair iarla Gréagach, dár chomh-ainm
Cíorthann Cath-Mhíleadh. “Do chuadar mo bhráithreacha
amach ó chianaibh,” ar se, “agus rachad féin d'fhéachain
cionnus atáid siad féin agus Fianna Éireann re chéile;
óir is eagal liom nimh-ghaisge na nÉireannach do chur
ortha, agus rachad i n-a ndiaidh agus béarad ceithre
céad ridire liom.”



Do ghluais an t-iarla, agus níor forasadh leis go
hur an átha agus ceithre céad ridire mar aon leis, agus
do chonnarcadar Fiachna i n-a sheasamh ann.



“Cia darab muinntir thú?” ar an t-iarla.



“De mhuinntir Fhinn mhic Chumhaill mé,” ar Fiachna.


L. 23


“Cia do rinne an t-ár mór so i mbrollach an átha?”
ar an t-iarla.



“Is olc an fhiafraighe do rinne tú,” ar Fiachna, “acht
gibé do gheobhair san ngníomh agair air é.”



D'ionnsuigheadar na Gréagaigh an t-áth iar soin, agus do
chuaidh Fiachna go dian dásachtach agus go foirtil feidhm-
láidir fútha agus tríotha agus tarsa, agus thugadar
cath calma comh-neartmhar dá chéile, agus do thuit Cíor-
thann Cath-Míleadh agus a cheithre céad ridire le láimh
fheargaigh fhoirnimhnigh Fhiachna mhic Fhinn ar ur an átha.



28. Is annsoin do chuaidh sgéala an chomhraic sin go
Bruidhin an Oileáin, agus adubhairt Rí Lochlann: “Is
olc do rinneadar dul ann i gan fhios damh-sa, ná forgla
fear an domhain do dhul ann acht chomh beag i n-a gcuid-
eachtain, agus ní thiocfaidh eolach beo ná fear innste
sgéil thar ais díobh. Rachad-sa dá n-ionnsaidhe anois,
óir is ann atá an t-aon duine is beadaidhe san domhan
uile, eadhón, Conán mac Móirne, agus béarad proinn
céad fear liom de'n bhiadh is fearr san mbaile, agus an
uair do-chífeas sé an biadh dá chaitheamh ós a chomhair,
agus gan ar chumas dó a shroistin, rachaidh a chiall uaidh
de ghrádh an bhídh, agus bhéarad-sa bás dá bhfuil san
mbruidhin.”



Do ghluais sé chum an átha, agus cúig céad ridire
i n-a fhochair, agus do chonnairc Fiachna mac Fhinn i n-a
sheasamh ar ur an átha.



“An é siúd Fiachna mac Finn do-chím?” ar Míodhach.



“Is é go dearbhtha,” ar Fiachna.


L. 24


“Is ionmhuin liom an té atá ann,” ar Míodhach; “óir
do bhíos ceithre bliadhna déag i bhFiannaidheacht, agus
níor bhuaileas cú ná each ná duine dem' mhuinntir ar
feadh an rae sin.”



“Máiseadh,” ar Fiachna, “ní bhfuil de mhaithibh na Féinne
duine is lugha de chomaoine agat air 'ná mise, agus is
olc an mhaise duit-se anois é, óir d'fheallais orainn.”



“Níor agras m'athair agus mo dhias dearbhráthar
oraibh,” ar Míodhach, “do mharbhabhar i gcath Inse na
Beirbhe.”



“Is ort féin do rinnis an feall,” ar Fiachna.



Iar soin d'fhógair Míodhach d'Fhiachna an t-áth d'fhágáil.



“Ní bhéidh an sgéal soin agaibh le hinnsint orm-sa,”
ar Fiachna, “agus is truagh nach i dtús an lae thárla
chugam sibh sul do hanbhfainneadh mo chorp le hiomad
na gcneadh agus na gcréacht atá orm.”



Le n-a linn sin adubhairt Míodhach an t-áth do bhriseadh
ar an bhFéinn.



Is annsoin, do tháinig Fiachna i n-a gcoinne agus i
n-a gcomhdháil, amhail damh dian dásachtach ar n-a thréan-
bhualadh, nó mar leomhan lúthmhar lán-chréachtach ar n-a
crádh um a coileán, nó mar fhaolchoin chíocraigh chon-
fadhaigh. Dob' é sin samhlachas an bhriste agus an bhearrtha
agus an bhuan-réabtha uathbhásaigh thug Fiachna ar na
Lochlannachaibh gur thuit trí chéad laoch go deagh-thapaidh
leis díobh. Annsoin do throid sé féin agus Míodhach mac
Colgáin le chéile, agus do rinneadar comhrac féigh
feidhligheach fobhartach, agus urlaidhe ainiarmharthach do-


L. 25


eadrána, gan fios time ná tláis ná tarcuisne ag
ceachtar díobh thar a chéile.



29. Annsoin adubhairt Oisín mac Fhinn, agus é ar
mhullach Chnuic Fírinne, agus drong de'n bhFéinn i n-a
fhochair: “Is fada liom,” ar sé, “go dtagaidh an dís
gaisgidheach do chuaidh chum sgéala do thabhairt chugainn i
dtaobh Fhinn agus na Féinne.”



“Rogha gacha fleidhe atá aca,” ar sear díobh, “agus
ní hurusa leo a fhágáil.”



“Is baoghal liom-sa gurab 'ghá gcosnamh féin atáid,”
ar Oisín.



Adubhairt Diarmaid dreach-sholuis Ó Duibhne: “Rachad-
sa féin i n-a ndiaidh dá fhios créad fhuireachas iad.”



“Rachad-sa i n-éinfheacht leat,” ar Fatha Canann, mac
mic Chon.



Do ghluais an dís sin rómpa go Bruidhin Chaorthainn,
agus ar ndul i bhfogus do'n áth dóibh, mar a raibh Fiachna
agus Rí Lochlann ag comh-thuargain a chéile, d'fhiafruigh
Fatha Canann de Dhiarmaid an gcuala sé an fothram.



“Cluinim,” ar Diarmaid, “comh-gháir na sgiath, osnaidhe
na bhfear, gáir na ngeilt ós na gleanntaibh, agus
sgréachadh na mbadhbh ós na bruidheantaibh. Is ar an
áth re taobh na bruidhne atá an gleo gáibhtheach ádhbhal-
mhór so, agus is é Fiachna mac Fhinn do-ghní comhrac ris
na hallmhurachaibh. Brostuigheam chuige dá fhéachaint an
mbéaram i n-a bheathaidh air.”



“A Mic Uí Dhuibhne,” ar Fatha Canann, “ainic mac an
Rígh-Fhéinnidh ar bhás, no déaraidh Fionn gurab ded'
dheoin féin d'fhuilingis a bhásughadh.”


L. 26


“Má fhanaim-se le dul tar an áth anonn,” ar Diar-
rmaid, “ní bhéaraidh mé beo air, agus dá gcaithfinn mo
shleagh fá n-a dtuairim, ní fios cia aca do mharbhóchainn.”



“A Dhiarmaid,” ar Fatha Canann, “níor chaithis urchar
iomrollach riamh.”



Iar soin cuireas Diarmaid a mhéar i suaithnid shíoda an
Ghaoi Dheirg, agus thug rogha urchair do Mhíodhach mac Col-
gáin gur chuir an tsleagh tré n-a thaoibh agus tré n-a
chaomh-cholainn.



“Uch, is mairg dá dtárla an t-urchar soin,” ar
Míodhach, “agus is í sleagh Dhiarmada Uí Dhuibhne do
sáitheadh ionnam.”



“Is í, go deimhin,” ar Diarmaid, “agus seachain mac
an Rígh-Fhéinnidh, agus ná marbhthar leat é.”



“Ní móide do gheobhainn féin anacal uait-se é sin
do dhéanamh,” ar Míodhach, “agus ó táim-se chum tuitim
leat-sa de'n urchar soin, ní bhéaraidh Fionn a mhac féin
slán uaim-se, agus is gann an éiric liom é.”



Iar rádh na mbriathar soin dó, do dícheannadh Fiachna
mac Fhinn leis, agus thuit sé féin go lár agus go lán-
talamh.



Tháinig Diarmaid thar an áth anall, agus dubhairt
le Míodhach mac Colgáin:



“Ó do rugas id' bheathaidh ort déanfad thú dhícheannadh:
gidheadh, dá n-éagthá sul ar shroich liom teacht ag triall
ort, ní dhéanfainn thú dhícheannadh. Ní fulair liom do
cheann do bheith agam d'Fhionn i n-éiric a mhic.”



Iar soin do theasg sé an ceann de Rígh Lochlann.


L. 27


30. Chuaidh Diarmaid go doras Bruidhne Caorthainn,
agus d'iarr é osgailt.



“An tú Diarmaid?” ar Fionn.



“Is mé,” ar Diarmaid.



“Cia do rinne an gleo gáibhtheach gráineamhail do
chualamar ar an áth?” ar Fionn.



“Do mhac meanmnach mór-éachtach-sa, .i. Fiachna mac
Fhinn, is mó do rinne de,” ar Diarmuid.



“Cionnus atá mo mhac a haithle an chomhraic?” ar
Fionn.



“Atá marbh gan amhras,” ar Diarmaid, “agus do
thuiteadar trí chéad laoch láidir lán-chalma leis de
mhuinntir Mhíodhaigh mhic Colgáin, agus do marbadh dá
chéad eile dhíobh liom-sa agus le Fatha Canann.



“An bhfaca tusa dá mharbhadh é?” ar Fionn.



“Do chonnarc,” ar Diarmaid, “agus ní rugas i n-a
bheathaidh air.”



“Cia do mharbh mo mhac?” ar Fionn.



“Míodhach mac Colgáin,” ar Diarmaid.



“An bhfaca tusa Míodhach ag imtheacht tar éis mo
mhic-se do mharbhadh,” ar Fionn.



“Do chífinn dá n-imthigheadh,” ar Diarmaid, “óir do
mharbhas é, agus thugas a cheann chugat-sa.”



“Beir buaidh agus beannacht,” ar Fionn, “óir is minic
roimhe sin d'fhóiris ar Fhiannaibh Éireann, agus cuirimid
comairc ár n-anam agus ár gcorp ort go héirghe gréine
i mbárach.”



“Gabhaim do chomairc re hais ar fhearaibh an domhain”,


L. 28


ar Diarmaid; agus ceileabhras dóibh go ndubhairt
Conán mac Móirne: “A Dhiarmaid,” ar sé, “is olc
mo thuras féin do'n bhruidhin seo, agus is fuar an úir dá
bhfuilim ceangailte; gidheadh, is doilghe liom ioná soin
uile bheith gan biadh gan deoch, agus tá rogha gacha fleidhe
dá raibh riamh i nÉirinn i mBruidhin an Oileáin anocht,
agus tabhair corn fá dhigh chugam as.”



“Is mairg béal as a dtáinig an comhrádh soin, a
Chonáin,” ar Diarmaid, “agus forgla sluaigh an domhain
ar tí do bhásuighthe, agus fós nach bhfuil dod' fhortacht
agus ag fortacht a bhfuil san mbruidhin seo acht mise
agus Fatha Canann.”



“Uch, a Dhiarmaid, dá mbadh cara dlúth nó duine
gaolmhar duit d'iarrfadh an athchuinge sin ort, is deifreach
dícheallach do dhéanfá é, agus do rachthá i gconntabhairt
dá thabhairt chuige, agus ní rachair damh-sa ann. Ar an
adhbhar soin is fearr leat mise do thuitim ioná bheith im'
bheathaidh.”



“Ná himdhearg mé níos mó, a Chonáin,” ar Diarmaid,
“agus rachad d'iarraidh bídh agus dighe dhuit.”



31. Gluaiseas Diarmaid chum an átha, mar a raibh
Fatha Canann ag foraire, agus adubhairt leis:



“A Fhatha Chanann,” ar sé, “déan-sa faire agus iom-
chosnamh ar an áth go ndeachainn-se go Bruidhin an
Oileán d'fhéachain na n-allmhurach, agus ag iarraidh bídh
agus dighe do Chonán.”



“Ná héirigh,” ar Fatha Canann, “óir atá biadh agus
deoch go líonmhar annso thug Míodhach leis, agus ní


L. 29


bhfuair sé rae chum a chaithte, agus beir a leor-dhóthain
chum Conáin de.”



“Dá ndéanfainn sin,” ar Diarmaid, “déaradh Conán
gur biadh daoine marbh do bhéarainn chuige, agus do
cháinfeadh sé mé; déan-sa faire agus forchoimheád ar
an áth go teacht damh-sa ar ais.”



Dála Dhiarmada, do ráinig roimhe go Bruidhin an
Oileáin, agus do chuaidh isteach innti, agus is ann fuair
sé Rí an Domhain agus a mhac go n-a sluaightibh i n-a
suidhe ar na bordaibh ag caitheamh fleadh agus féasta,
agus daileamhain dá ndáil ortha. Do bhí corn comh-
fhleadhach i láimh gach aon duine aca, go n-a lán de dhigh
sho-bhlasta sho-óla dá thabhairt do Rígh an Domhain. Thug
Diarmaid buille neartmhar náimhdighe do'n dáileamh fá
neasa dhó, gur sgar a cheann re a cholainn, agus gabhas
an corn i n-a láimh chlí agus an claidheamh i n-a láimh
dheis, agus gluaiseas gus an mbord mór, agus do thug
buille dhá chois i n-ucht an ríogh, agus do threasgair go
hainiarmharthach é, agus do thóg an mhias do bhí i bhfiadhnaise
an ríogh, agus do ghluais air go Bruidhin an Chaorthainn
gan fuiliughadh gan foirdheargadh, agus tháinig go hur an
átha, agus fuair Fatha Canann i n-a chodladh i mbrollach
an átha.



“Is iongnadh liom do chodladh fá'n am so,” ar Diar-
maid, “agus nach bhfuil eagla ná uamhan ort i dtaoibh an
áir uathbhásaigh id' thimcheall, agus is doiligh liom d'fhágáil
san gcodladh soin, agus dá bhfanfainn féin id' fhochair
cháinfeadh Conán mé. Acht adeir an sean-fhocal: ‘Is beo


L. 30


neach d'éis a bhuailte, agus ní beo é d'éis a cháinte.
Rachad leis an mbiadh so chum Conáin.”



32. Gluaiseas Diarmaid go Bruidhin Chaorthainn, agus
labhras i ndoras na bruidhne, agus adubhairt:



“A Chonáin,” ar sé, “atá biadh agam duit, agus ní
bhfuil a fhios agam cionnus a bheidh sé agat.”



“Teilg chugam é,” ar Conán: “atám-se ar aghaidh an
dorais go díreach, agus níor thugais urchar mearaidhe
riamh.”



“Dob' eagal liom go salóchainn thú,” ar Diarmaid.



“Ní theicheann cú roimh chnáimh,” ar Conán.



Annsoin caitheas Diarmaid an biadh chum Chonáin, agus
do bhuail timcheall a bhéil agus a bhrollaigh é, gur smear
agus gur shaluigh sé Conán go mór.



“Atá deoch agam duit, a Chonáin,” ar Diarmaid,
“agus ní fheadar cionnus do shroichfidh mé thú.”



“Éirigh de léim lúthmhair lán-éadtruim ar mhullach na
bruidhne, agus déan poll ós mo chionn, agus doirt an
deoch go díreach im' bhéal,” ar Conán.



Dála Dhiarmada, d'éirigh sé de léim lán-thapaidh ar
mhullach na bruidhne, agus do rinne sé poll ós cionn
Chonáin, agus do dhoirt sé an chuid ba mhó de'n digh ar
gach taobh dá bhéal.



“A Dhiarmaid,” ar Conán, “dá mbadh cara dlúth nó
duine gaolmhar do bheadh fút annso, is díreach do chuirfeá
rud i n-a bhéal, agus ní mian leat é chur im' bhéal-sa.”



Ó do chualaidh Diarmaid sin do dhoirt sé an méid do
bhí ins an gcorn i mbéal Chonáin, agus do léim féin


L. 31


de'n bhruidhin, agus d'imthigh d'fhorchoimeád an átha.



33. Fá'n am soin ba chlos i mBruidhin an Oileáin gur
marbhadh Míodhach mac Colgáin, Rí Lochlann, agus a
ndeachaidh leis. Adubhairt trí ríghthe Inse Tuile: “Is
olc do rinne Rí Lochlann dul amach i gan fhios dúinn:
óir is dúinn badh chóir a raibh i mBruidhin Chaorthainn do
dhícheannadh, de bhrígh gur sinn do chuir an úir innti.”



Gluaisid iar soin agus deich gcéad ridire armuighthe
éidighthe maraon riú go hur an átha, agus do chonnarc-
adar Diarmaid i n-a sheasamh ar an áth.



“Cia thú atá ar an áth?” ar siad.



“De mhuinntir Fhinn mhic Chumhaill mé,” ar Diarmaid.



“An tú Diarmaid Ó Duibhne?” ar siad.



“Is mé go dearbh,” ar Diarmaid.



“Is maith linn tú bheith ann,” ar siad, “óir is comh-
dhalta gaisge agus foghlama dúinn-ne thú, agus ar an
ádhbhar soin fág an t-áth, agus tabhair slighe, nó cead
slighe, dúinn-ne go ndeachaimís go Bruidhin Chaorthainn,
agus go dtugaimís ceann Fhinn mhic Chumhaill linn.”



“Is ó Fhionn thánag-sa do chosnamh an átha, agus do
naisg sé comairc orm go teacht d'Fhiannaibh Éireann dá
fhortacht; uime sin, fad is beo mise ní thabharfad cead
slighe dhíbh-se.”



34. Iar n-a chlos soin do ríoghraidh Inse Tuile thugsad
sidhe sanntach chum an átha agus tháinig Diarmaid i n-a
gcoinne agus i n-a gcomhdháil go míleadhta mear-chalma,
agus thugadar cath cródha cosgarthach dá chéile gur
thuiteadar drong mhór de'n laochraidh le Diarmaid ar an


L. 32


láithrigh sin; agus leis sin bíodhgas Fatha Canann as a
chodladh le béiceadh agus búireadh na míleadh, agus le
sgeimleadh na sgiath dá sgoilteadh, agus le sianghail na
n-óg dá n-oirleach.



Do thóg Fatha Canann a shleagh agus ritheas i gcoinne
Dhiarmada Uí Dhuibhne, i ndíoghail gan é dhúiseacht as a
codladh, agus do theich Diarmaid thar an áth roimhe i ndóigh
go ndíoghalfadh sé a fhearg ar a eascáirdibh. D'iompuigh
Diarmaid air, agus adubhairt leis: “Díoghail t'fhearg
ar do námhaid, agus fós is leor liom-sa ar fhulaing mé
uait gus anois.”



Iompuigheas Fatha Canann uaidh iar soin, agus téid fá
na hallmhurachaibh, agus gabhas dá n-éirleach agus dá
n-ath-cumadh, dá dheis agus dá chlí. Comhraiceas Diarmaid
agus trí ríghthe Inse Tuile le chéile go gáibhtheach grod-
urlamh, gur éirigh uaill agus árd-áigneadh i nDiarmaid,
agus thuiteadar trí ríghthe Inse Tuile leis. Thug sé
féin agus Fatha Canann dearg-ár ar na hallmhurach-
aibh, go nach ndeachaidh fear innste sgéil as díobh, agus
teasgas Diarmaid na cinn de thrí ríghthibh Inse Tuile,
agus gluaisid Diarmaid agus Fatha Canann rómpa
d'ionnsaidhe Bruidhne Caorthainn. Do labhair Diarmaid
i ndoras na bruidhne, agus fiafruigheas Fionn sgéala
an chatha dhe.



35. “Do marbhadh ríoghradh Inse Tuile go n-a mhuinntir
liom-sa agus le Fatha Canann,” ar Diarmaid, “agus
thugamar a gcinn chugat-sa.”



“Beir buaidh agus beannacht, a Dhiarmaid” ar Fionn:


L. 33


“is buadhach an cosgar soin. Cuimlidh cuid de'n bhfuil
sin fá na dóirsibh go n-osgluighthear libh iad.”



Do rinne siad amhlaidh, agus téid isteach san mbruidhin,
agus do chuimil siad an fhuil ar dtús d'Fhionn agus de
chách, gur éirgheadar as an mbruidhin amach, agus do chan
siad ceolta binne ag breith a mbuidhe ris na déithibh i
dtaoibh iad do sgaradh ris an mór-ghábhadh soin i n-a
rabhadar; agus tigid as an mbruidhin amach iar soin, acht
Conán mac Móirne amháin, óir níor shroich an fhuil é, agus
do bhí a dhá sháil, cúl a chinn, agus a shlinneáin ag lean-
mhain de'n talamh.



“A Dhiarmaid,” ar Conán, “an annso do b' áil leat
mise d'fhágáil?”



“Ní headh,” ar Diarmaid, ag filleadh air, go ndubhairt
le Fatha Canann congnamh leis, go rugadar ar Chonán
agus thugadar tarraing foirtil feidhm-láidir dó, gur
fágadh a chroiceann ag leanmhain de'n talamh; gonadh de
sin do lean an forainm de ó shoin a leith, .i. Conán Maol
mac Móirne.



Is annsoin adubhairt Fionn. “A Dhiarmaid,” ar sé,
“ní badh ionchomhraic aon duine dá bhfuil san mbruidhin
seo go héirghe gréine i mbárach; agus uime sin, éirigh
féin agus Fatha Canann ar an áth, agus cosnaidh é, go
mbeiridh drong éigin d'Fhiannaibh Éireann orainn.” Do
rinneadar amhail adubhradh leo.



36. Do cualadh fá'n am soin i mBruidhin an Oileáin gur
marbhadh ríoghradh Inse Tuile agus a muinntir maille riú.
Adubhairt mac míleadhta mear-chalma do bhí ag Rígh an


L. 34


Domhain, .i. Borb mac Sinnsir na gCath, go rachadh féin
do dhíoghail ar marbhadh dá mhuinntir, agus go dtiubhradh
ceann Fhinn mhic Chumhaill chum a athar. Gluaiseas roimhe
agus míle laoch láidir lán-chalma mar aon leis go hur
an átha, agus do chomhraic Diarmaid agus Fatha Canann
leo go feargach foirtil.



Is fá'n am soin adubhairt Oisín mac Fhinn: “A Fhianna
Éireann,” ar sé, “is iongnadh liom féin a fhaid atáid
an laochradh do chuaidh do thabhairt sgéala Fhinn agus na
Féinne chugainn, agus rachad féin i n-a ndiaidh.”



Ghluais sé féin agus cách i n-éinfheacht leis go gcual-
adar gáir an chatha ag an áth. Do bhrostuigheadar
d'fhortacht a muinntre. Ó do chonnairc Fionn agus Goll
go n-a raibh de'n bhFéinn i n-a bhfochair Oisín ag dul
san gcath, do mhéaduigh uaill agus meanma iad go
ndeachadar dá rochtain, gur cuireadh cath ainmhín eatortha,
gan fios dóibh cia aca díobh do b' arrachtaighe. Thárla
Goll glac-láidir mac Móirne agus Borb mac Sinn-
sir na gCath re chéile, agus rinneadar gliadh tréimhse
fhada nó gur luathuigh Goll a lámh san iorghail sin, agus
do thug béim bhasgaitheach bháis do mhac Ríogh an Domhain,
agus do sgar a cheann le n-a cholainn. Maoidheadh an
cath ar na hallmhurachaibh, go nach ndeachaidh aithid díobh
beo ó láthair an chatha.



Ar gclos i mBruidhin an Oileáin na mór-éacht soin
do thógadar gártha troma géar-chaointe, agus faoidh fhada
fhíor-thruaighe ós árd ag caoineadh mic Ríogh an Domhain.
Éirgheas Rí an Domhain féin amach iar soin, agus líon


L. 35


a shluaigh agus a shochraide i n-a thimcheall, go ndubhairt
le n-a mhuinntir a gcáirde do dhíoghail ar an bhFéinn.
Thógadar faobhar a n-arm ós a gcionn, go ndeachadar
chum an átha, agus cuireadh cath ainmhín ath-gharbh eatortha
féin agus an beagán d'uaislibh na Féinne do bhí rómpa.



38. Is annsoin d'éirgheadar Fianna Éireann, agus do
chuireadar iad féin i n-ordughadh catha agus cruaidh-chomh-
raic, .i. Clanna beo-chliste Baoisgne i n-ur-thosach an chéad
chatha, agus Clanna meara míleadhta mór-calma Móirne
i dtosach an dara catha, agus Clanna cródha cosgaracha
mic an Smóil i dtosach an treas chatha, agus Clanna nimh-
neacha neamh-eaglacha Neamhain i dtosach an cheathramhadh
chatha. Do bhí brata meidhreacha maoth-sróill i lámhaibh na
laoch lán-chalma, agus cinnbhearta caomh-áille cloch-
bhuadhacha ar cheannaibh na gcuradh, agus sgiatha sgiamh-
áille ar rígh-laochaibh agus ar rígh-churadhaibh; agus
claidheamh trom toirt-bhuilleach ar thaoibh chlí gach cath-
mhílidh; agus craoiseach chrann-righin chró-fhairsing go
briochtaibh nimhe i ndeas-lámhaibh na ndeagh-fhear i n-oir-
chill ágha agus áthais do dhéanamh.



Is mairg, tra, na bíodhbhaidhe chum adtángadar na sár-
laochraidhe siubhlacha fíor-bheodha soin, .i. an dream nár
turnadh agus nár traochadh i gcathaibh ná i gcomhlannaibh
riamh. Do bhrúchtadar na catha ceachtardha soin i gceann
a chéile, agus do chaith siad frasa faobhracha dá n-arm-
aibh diubhraicthe ria a chéile go ndeachadar i muinghin a
gclaidheamh gcolg-dhíreach gclais-leathan, gur mhór-áidhbhéil
re a fháisnéis an leadradh agus an lán-sgeimhleadh thug
cách for a chéile.


L. 36


Ba thruaghamhail tuarasgbháil an chatha an tan soin,
óir ro ba iomdha inchinn, abach, agus ionnathar ar chosaibh
lán-láidre laoch. Ro ba iomdha ann fós bruinne baoth-
dhearg agus corp go ciorrbhuighthe, laochradh go leointe,
agus míleadh go mór-chréachtach, lámha go leathta, agus
béal ar n-a ghlas-bhánughadh.



39. Brostuigheas Fionn, an flaith Féinne, a laochradh féin
ins an gcruaidh-chomhrac soin, gur chorruigh méad meanman
i n-a mhíleadhaibh, agus loinne lán-dásachtach i n-a laoch-
radhaibh, agus fíoch frithir-nimhneach i n-a fhlathaibh, ionnus
gur gad um gainimh dul i ngleic comhraic le Fiannaibh
Éireann an tan soin, nó gur tanuigheadh go tiugh an
sluagh allmhurach leo. An tráth do chonnairc Osgar mac
Oisín meirge agus mór-bhratach Ríogh an Domhain i n-a
sheasamh gan clódh, agus an cró comh-dhaingean catha do
bhí timcheall air dá anacal ar armaibh a námhad, ionn-
suigheas é mar leomhan ar lán-mhire, agus comhraiceas
féin agus Rí an Domhain le chéile, go mórdhálach mear-
chalma, go dtug gach fear díobh caogad cneadh agus
créacht ar a chéile, gur árduigh uaill agus aigneadh
Osgair mhic Oisín, go dtug buille borb-neartmhar báis
do Rígh an Domhain, agus do sgar a cheann le n-a cholainn.
Agus iar soin madhmadh ar na hallmhurachaibh, go nach
ndeachaidh eolach beo as díobh, acht beagán do chuaidh i
muinghin a mór-reatha d'ionnsaidhe a long.



40. Gonadh í sin críoch Bhruidhne Caorthainn go nuige
sin.


L. 37


GLUAIS.



The title of the tale in most of the MSS is “Bruidhean Chaorthainn,”
some of them, however, prefixing the article: “An Bhruidhean Chaorthainn.”
It may be rendered “The Quicken-Tree Palace.”



1, 1 Árd-rí uasal oirdhearc do ghabh: the noun is emphasised
by being given the prominent position in the sentence,
and a striking and dramatic opening is secured. The
student ought to classify the various idiomatic uses of
gabhaim which occur in the text. The following are
examples:— Ghabh flaitheas agus forlámhas, 1, 1 (assumed
authority and suzerainty); ghabhadar a dtreallmha …
umpa, 4, I (donned their equipments); ghabhadar le seoladh
na gaoithe … ar … 2, 10 (launched forth with
the … breeze favouring them on …); do gabhadh
leat, 13, 46 (that you went); ghabhadar cuan agus caladh-
phort, 2, 21 (took harbour); gabhas confadh catha iad, 5, 2
(battle-fury seizes them); ghabh de bhéimeannaibh …
i n-a námhaid 5, 11 (belaboured his enemy with … blows);
gabh buidheachas le, 8, 21 (returned thanks to); le'r ghabh an
rígh-theach, 13, 6 (which the royal house has obtained); gabhaim
ar son mo shaoghail, 20, 7 (I heave (it, a sigh) for my life);
gabhaidh meanma … chugaibh, 21, 7 (take courage).



3 Do comóradh leis an rígh sin: Le introducing the agent is
common in literary usage down to the present day, though
almost obsolete in the spoken language. Instances from the
text are: thuit … le lughaidh, 1, 26 (… fell by
(the hand of) Lughaidh); do comóradh sealg … le Fionn
agus le Fiannaibh Éireann, 11, 1 (a hunting match …
was convened by Fionn and the Fianna Eireann); do gabhadh
leat, 13, 46 (that you went): nach dtuigfidhe leat é, 14,


L. 38


4 (that you would not understand it); ná marbhthar leat
é, 29 41 (slay him not); do dícheannadh … leis, 29, 46
(was beheaded by him); tanuigheadh … an sluagh leo,
38, 6 (the host was thinned … by them); níor forasadh
leis, 27, 8 (he made no pause). Most of these verb forms
are obviously true passives rather than “autonomous” forms.



4 Aon de laethibh: “One day.” Good seanchaidhthe still pre-
serve the form.



8 Ar mbeith i n-ionad aon bhuidhne dhóibh: “as soon as they were
assembled” (lit. in the place of one company). Ar eclipsing
represents iar, after.



9 De ghuth árd-mhór sholus-ghlan: “in a loud ringing voice.”



19 Atá: atá in this introductory use has the force of “it is as
follows,” “here is how the matter stands,” etc. One might
translate: “Thus it is,” quoth he: “I am dubbed King of
the Isles, whereas all the isles are not in my possession.”



23 Éire iath-ghlas oileánach: “the emerald isle of Eire,” lit. insu-
lar Eire of the green territories.



35 Dá hargain agus dá cur … do ghlacadh mo chíosa …
d'fhágháil braighead: instances of the final use of do (denot-
ing a purpose). In the latter two cases modern colloquial
usage would prefer ag with the verbal noun, or else a final
conjunction (chum, ionnus go, etc.), with the conditional of
the verb.



3, 1 Tigid: an historic present. There are numerous other examples
in the text.



16 Fearas: 17, innseas. Instances of the rel. pres. used as an
historic pres.; cf. gabhas (5, 2; 6, 5); beannuigheas (12, 8);
fochtas (12, 10), etc., etc.



4, 7 Le aroile: one of the few archaisms embedded in the text. The
most important of these are: (1) the use of re, and the
“prepositional pronouns” from it, as in re comhall (1, 40);
ris a ráidhtear (11, 3, etc.); maille ris (11, 18); mar aon
riú (33, 8); maille riú (36, 2), etc.; (2) the retention of
ro in ro ba (36, 21; 37, 27); (8) the Mid 1. pres. tense
forms loisg, airg (13, 5, on which see note); (4) the Early
Mod. 1. fut., go mbiaidh (24, 15); (5) the preterite thugsad (34,
1); (6) the obs. rel. noch (13, 14); (7) the neg. partic. nocha
(13, 16); (8) the use of go nach; (9) such isolated forms as
le aroile (4, 7), for a chéile (37, 24), feacht n-aon (11, 1).



8 Go dtugadar glún le gliadh agus troigh le taca agus aghaidh le


L. 39


hiomghoin: a “run” in which the sound is more important
than the sense.



5, 11 D'éirigh mire meanman … do Rígh Lochlann: “wild cour-
age and noble spirit were kindled in the King of Lochlainn.”
Note the preposition used after d'éirigh.



6 2 Do chathughadh an chatha: another instance of the final use of do.



11 Go nach: we should now omit go, but go nach is common in early
modern Irish: cf. go nach fríth, Trí B. -Gh., 3, 5. The instances
in the text are frequent.



11. 1 Feacht n-aon: “once.” The n shows that feacht is an old neuter.
There is reason to believe that feacht n-aon and feacht
n-ann, both represent the older fecht n-aill, another time.



12, 14 Fear dána: Fionn puns on the double meaning of the words.



13, 3 Do chonnarc, etc.; this and the other ranns in this section are
in a somewhat lame Ogláchas of Deibhidhe. Each quatrain
contains the correct number of syllables (seven), and the
Comhardadh (correspondence or Irish Rhyme) is, on the
whole, good. There is, however, little Uaim (Alliteration),
Uaithne (Union), or amus (Internal Correspondence). The
most marked deflection from the true Deibhidhe type is, of
course, the absence of Ard-Rinn (Major Termination) in the
first quatrain of each rann. Deibhidhe requires the last word of
the second line of each couplet to be a syllable longer than
the last word of the first line, — the last word of the first line
being called Rinn (Minor Termination), and that of the
second line Ard-Rinn (Major Termination). This is obviously
not observed in the first couplet of any of the ranns, but it is
observed in the second couplet in each case (creach, rígh-theach;
bruithte, gharbh-chluiche; tuath, ró-luath; slat, chonnarc).



5 Loisg, airg; these forms of the present tense (regular in Mid.
1 after particles) survive in Early Modern Irish poetry. Cf.
“nach gabh,” in the rann quoted by S. Céitinn (Trí B. -Gh., p.
219):—



Truagh, a bháis, do neart
Nach gabh ceart ná cóir,
Mar chuirtear fád' smacht
Ríoghraidh na n-at n-óir.



Our couplet may be translated: “Fire burns it not, foray
ravages it not, — fair is the good fortune which the royal
house has obtained.”



14 Noch: an obsolete relative pronoun.


L. 40


16 Nocha: the negative particle which survives in the Ulster and
Scottish cha.



41 Do chonnarc, &c.: literally, “I saw a troop victorious around
which multitudes were wont to arise; whatsoever eager
(ardent, peevish) one I saw (was) a key of yew and a key of
rods.” The last couplet is somewhat obscure, even in the
light of Fionn's interpretation.



47 Beacha beaga, etc.: this is a charming description of the activity
of a colony of bees.



15, 12 Fá thir, fá'n uisge: “on land,” “on the water.”



16, 1 Do chaitheamh na sleidhe: do final.



8 Go nach ndeachadh: present subjunct.



17, 2 D'fheicsin cumtha, &c.: do final.



19, 4 Go ndeacham: 1st. plural, present subjunct.



21, 1 Ar gclos, &c.: this whole passage is very fine.



22, 6 Do thabhairt sgéala uaidh: do final.



13 Is maith atáthar ag an lucht, &c.: “it stands well with,” etc.:
a finely idiomatic use of the “autonomous” form of atá.



35 Go mbeiridh: note that the subjunct, is used.



38 D'fhios: “to reconnoitre;” do final.



39 Ceileabhras: relative present as historical.



23, 4 Gluaiseas: relative present as historical.



9 An duine thú: this and all the subsequent dialogues are strik-
ingly terse and dramatic.



15 Go dtugam: 1st. plural, present subjunct.



24, 15 Go mbiaidh: here we have (not subjunct, but) the early modern
3rd. singular future.



25, 16 Do thaisbeáin, etc.: the simple pathos of this passage is very
effective.



26, 32 “Beir buaidh agus beannacht,” etc.: Fionn's affection for his sons
and foster-sons, and the affection of these one for another,
are strongly emphasised throughout the tale, which gives
a delightful picture of heroic friendship and comradeship.



27, 3 D'fhéachain: do final.



8 Níor forasadh leis: see vocabulary s. v. oirisighim.



28, 7 An t-aon duine is beadaidhe: Conan's appetite and whimsi-
calities are the main resource of the Ossianic story-teller for
his comic relief.



29, 18 “Cluinim.” ar Diarmaid, etc.: the picture of the two warriors
pausing to listen to the battle is finely imagined.



33 Cuireas: relative present as historical.



34 Thug rogha urchar do Mhíodhach: note the preposition.


L. 41


30, 22 Dá n-imthigheadh: note that the subjunct. is here preferred to
the conditional.



35 Corn fá dhígh: note this use of fá.



31, 4 Go ndeachainn-se: present subjunct.



33, 7 Gluaisid: historic present.



8 Mar aon riú: see note on 4,7.



34, 1 Thugsad: see note on 4, 7.



17 Téid: a 3rd singular present; common in early modern period
and surviving in Ulster and Scottish vernacular.



35, 7 Téid: 3rd plural present.



21 Gonadh de sin do lean an forainm, etc.: this is a stock inci-
dent in the Ossianic tales. Every seanchaidhe felt called
upon to offer an explanation of Conan's soubriquet.



25 Ní budh; the future of is.



36, 2 Maille riú; see note on 4,7.



5 Do dhíoghail; do final.



12 Do thabhairt sgéala: do final.



16 D'fhortacht a mhuinntire: do final.



37, 24 For a chéile; see note on 4,7.



26, 27 Ro ba; see note on 4,7.



38, 5 Gad um ghainimh; a proverbial expression, denoting the
impossible. A Connemara riddle is:



“Thóigfinn in mo ghlaic é,
Is ní chuirfeadh an rí gad air.” —



the answer, of course, being “gaineamh.”



6 Tanuigheadh go tiugh; an instance of the figure oxymoron.


L. 42


AINMNEACHA ÁITEANN.



Almha, -an, f., the Hill of Allen, five miles north of the town of Kildare,
where Fionn had his chief residence and the Fianna their head-
quarters.



Beirbhe Lochlannach (beirbhe, gs. id., f.), the Irish seanchaidhe's name for
the capital of Lochlainn or Scandinavia: An Laoideach has identi-
fied it with Bergen (O. norse Björgvin, Mid. Eng. Berwyn).



Bóinn, -e, f., the Boyne.



Bruidhean Chaorthainn: our text does not particularise as to the situation
of Bruidhean Chaorthainn, but it was evidently adjacent to Cnoc
Fírinne. From what “oileán” does “Bruidhean an Oileáin” take
its name? The seanchaidhe may have had in view one of the islands
in the Fergus estuary, though these seem too far away.



Brugh na Bónne, the fairy palace of Aonghus Óg (identified with Broad-
boyne, near Stackallen), on the north bank of the Boyne, below Slane.



Caonraighe, gs. id., f., now the barony of Kenry, in Co. Limerick, on the
south bank of the Shannon, below the city.



Cnoc Fírinne Ó gConaill, see s.v. Tulach an Fhoirghleanna.



Connachta, g -acht (a pl. form, being in reality a tribe name), Connacht,
the men of Connacht.



Críoch Chonaill Ghabhra, see. s. v. Triucha céad Fear Morc.



Dún Cheitleann, the dún of Ceitleann Chraos-Fhiaclach, wife of Balor
“on the north side of Magh Tuireadh,” says our text.



Éire, gs. -ann, f., Eire, Ireland.



Inse Tuille, the Island of Thule (“Ultima Thule”), usually indentified
with Iceland.



Laighin, g. -ghean (a pl. form), Leinster, the Leinstermen.



Lochlainn, g. -ann (a pl. form), Lochlainn, Scandinavia.



Magh Tuireadh: this is the northern Magh Tuireadh (“Magh Tuireadh
na bhFómhórach”), in the parish of Kilmactranny and barony of
Tirerrill, Co. Sligo. Here, according to legend, Balor Béimneach
(claimed as an ancestor by Colgán, King of Lochlainn, in our story),
gave battle to the Tuatha Dé Danann on the eve of Samhain, A. M.
3330. Our text (§1) places Balor's death a year earlier, but in this
it diverges from the main stream of authority. The Tuatha De


L. 43


Danann were victorious, Balor falling with the great bulk of his
Fomorians. The date and names traditionally associated with this
second Battle of Magh Tuireadh may be fanciful, but the sepulchral
monuments which dot the site to the present day are proof sufficient
that a great battle was fought there at some remote period.



Sionainn, -e, f., the Shannon.



Teamhair, -mhrach, f., Teamhair, Tara, the seat of the Irish árd-ríoghacht,
in the present barony of Skreen, Co. Meath.



Triúcha céad Fear Morc, “ris a ráidhtear Críoch Chonaill Ghabhra an tan
so,” the baronies of Upper and Lower Connello, Co. Limerick.



Triúcha céad na nOileán, the present barony of Islands, in Co. Clare,
including the Fergus estuary with its islands, whence the name.



Tulach an Fhoirghleanna, “ris a ráidhtear Cnoc Fírinne ó gConaill,” the
Hillock of the Great Glen, more familiar under its modern name,
Cnoc Fírinne (Knockfierna): one of the famous fairy hills of Ireland,
near Croom, Co. Limerick, where it is conspicuous in the landscape.



Ulaidh, gs, -adh (a pl. form), Ulster, the Ultonians



AINMNEACHA PEARSAN.



Ágh, see s.v. Nimh.



Aithis, see s.v. Nimh.



Aodh Beag mac Fhinn, a member of the Fianna; son to Fionn by Bearrach
Bhreac, daughter of Cas Cuailgne, King of Ulster, according to one
version, or, according to another version, by Aine, daughter of
Modharn, King of Alba.



Aonghus mac Breasail Beola, described in our text as chief Féinnidh of
Connacht, but elsewhere as one of the chiefs of the Leinster Fianna.



Aonghus Óg mac an Daghda: wisest, most gracious, and best beloved of
the Dé Danann demi-gods; the Irish Eros.



Balar ua Néid, the formidable Balor Béimneach (“Balor of the Blows”),
the chief protagonist of the Fomorian incursions; he was slain by


L. 44


Lughaidh Lamh-Fhada at the battle of North Magh Tuireadh (on
which see note).



Borb mac Sinnsir na gCath, the son of the King of the World in our
tale.



Breas mac Baloir (breas = “mighty;” as noun, “a prince,”) Breas,
the son of Balor; represented in our tale as leader of the Fomorians
at the Battle of North Magh Tuireadh, at which he fell.



Caoilte Mac Rónáin (more fully Caoilte Mac Crunnchon (also Crann-
chair) mhic Rónáin), nephew of Fionn, and the “Giolla Turais,” or
runner of the Fianna. “Caol-Chosach,” the graceful, is his
soubriquet.



Ceitleann Chraos-Fhiaclach (Ceitleann “the Ravening”), wife of Balor;
she fell at North Magh Tuireadh.



Colgán Cruaidh-Armach, “Colgan of the Hard Weapons,” King of Loch-
lainn: this Scandinavian monarch with a Gaelic name is, needless to
say, unknown to history.



Conán mac an Léith Luachra, Conán son of the Grey Man of Luachair, a
member of the Fianna (to be distinguished from Conán Maol). The
Luachair in question is doubtless Sliabh Luachra in Kerry.



Conán Maol mac Móirne: the Bricriu of the Fianna.



Conn Céad-Chathach, Conn the Hundred-Fighter, father of Art the Lonely,
and grandfather of Cormac; said to have reigned from 123 to 158
A.D. He divided Ireland with Eoghan Mór or Mogha Nuadhat,
thus giving us “Leath Chuinn” and “Leath Mhogha,” — the most
permanent and significant division in Irish histroy.



Cormac mac Airt mhic Chuinn Chéad-Chathaigh, the most famous of the
kings of Pagan Ireland; he is said to have commenced his reign in
254 A.D., and to have died in 277 A.D. The tract Tegusc Righ
(preserved in the Books of Leinster and Ballymote) is attributed to
him, and the lost Psalter of Tara is said to have been compiled under
his direction. The Fianna flourished in his reign, and he became in
old age the father-in-law of Fionn.



Cos-luath Céad-Ghoineach (“Swift-Foot the Hundred-Wounder”), a mem-
ber of the Fianna.



Daghda (an), the “Good Fire”: King of the Irish Valhalla.



Daolghus, one of the chiefs of the Fianna of Leinster.



Dathchaoin (dathchaoin = the beautiful-complexioned) Dian, mac Logha
Lámh-Dheirg, a member of the Fianna; his son Sgiath-Bhreac was
shield-bearer to Fionn.



Dathchaoin Tréan, father of Colgán Cruaidh-Armach, King of Lochlainn.


L. 45


Diarmaid Ó Duibhne (“Diarmaid Déad-Gheal Dreac-Sholuis” and
“Diarmaid na mBan” are his familiar soubriquets), “the best lover
of women amongst the Fianna of Eire,” second only to Osgar in
bravery, and one of the most attractive and human figures in the
cycle. He was a Leinsterman, though represented by late Munster
traditions as a native of Kerry.



Faolán mac Aodha Bhig, a member of the Fianna; son of Aodh Beag and
therefore a grandson of Fionn.



Fatha Canann (also Fothaidh Canainne, Fátha Chonáin, etc.), mac mic Con,
a member of the Fianna; a daughter of his was one of Fionn's
spouses.



Fiachna mac Fhinn, a son of Fionn's and a member of the Fianna.



Fianna Éireann, an heroic companionship said to have existed in Ireland
in the second and third centuries, A. D. Cumhall, and his more
famous son, Fionn, were its most renowned commanders. It was
divided into four clanns or teritorial sections, vix., — Clanna Baoisgne
(the Fiann of Leinster), led by the house of Cumhall; Clanna
Móirne or Mórna (the Fiann of Connacht), led by the house of Goll;
Clanna Neamhain or Neamhnann; and Clanna Smóil or Mhic an
Smóil. The full muster of the Fianna (including the companions or
Féinnidhthe proper and their men-at-arms) was fourteen battalions,
of which seven belonged to the reserve and seven to the Gnáth-
Fhiann or standing Fiann. There were three thousand men to a
battalion.



Fionn mac Cumhaill (his full pedigree is Fionn mac Cumhaill mhic Airt
mhic Thréanmhóir uí Bhaoisgne), commander-in-chief of the
Fianna and the central figure in the Second Irish Heroic Cycle.
The Annals of Tighearnach, of the Four Masters, and of Inisfallen,
record that he was killed by a fisherman at Athbrea on the Boyne,
A.D. 284. A war has raged over the question of his authenticity as an
historical character, one camp of critics regarding him as a solar-
myth, and the other accepting the Fionn legend as embodying at
least a nucleus of actual history.



Glas mac Aon-Chearda Béarra, a member of the Fianna; generally
intentioned in conjunction with his two brothers, Géar or Gearr and
Gabha, sons of aon-Chearda Béarra.



Goll mac Móirne, leader of the Clanna Móirne or Fianna of Connacht;
Fionn's predecessor in the Rígh-Fhéinnidheacht and one of the
noblest figures in the cycle.



Iarann, a daughter (but according to other versions a sister) of Balor.



Inse mac Suibhne Seilge, a member of the Fianna, and a foster-son of
Fionn's.


L. 46


Lughaidh Lámh-Fhada, the Irish sun-god; son of Cian, a chief of the Tuatha
De Danann, by Ethleann, daughter of Balor the Fomorian. He
organised the Tuatha De Danann against the Fomorians and defeated
the latter at the battle of North Magh Tuireadh, slaying Balor his
grandfather. “Ioldánach,” the Man of many Arts, is one of his
epithets.



Míodhach mac Colgáin, son of the King of Lochlainn, and the “villain”
of our tale.



Nimh (“Venom”), Ágh (“Valour”), and Aithis (“Abuse”), the three
wizard-kings of Inse Tuile, q.v.



Oísín (the name is a diminutive of os, “fawn,”), son of Fionn; represented
in all the tales of the cycle as gentle and contemplative, the friend
of righteous causes. (It is a mistake to imagine that Oisín was the
bard par excellence of the Fianna: all the Fianna are represented as
masters of the bardic art, but the official poets of the companionship
were Fearghus Finnbhéil and Dáire Duanach).



Osgar, son of Oisín, and grandson of Fionn: the bravest of the Fianna,
amongst whom he may be compared to Cúchulainn in the Ulster
cycle and to Achilles in Greek epic.



Racha, one of the chiefs of the Fianna of Leinster.



Rí an Domhain, see s.v. Sinnsear na gCath.



Sinnsear na gCath, Sinnsear (“elder,” “chief,” of the Battles: the name
of the King of the World in our tale, hailing from Greece. This
shadowy personage constantly figures in Irish sgéalaidheacht, and
perhaps represents the Roman Emperor.



Slánach, a daughter (but according to other versions a sister) of Balor.



Tuatha Dé Danann, the race of demi-gods who, according to tradition,
were in possession of Ireland at the date of the Milesian invasion.
After their defeat they retired into the interior of the hills where
they are represented as still reigning.


L. 47


FOCLÓIR.



Only the more difficult words are included in the Foclóir. As a rule
only the meanings occurring in the text, or meanings illustrative of such
meanings, are noted. After nouns the genitive singular and nominative
plural, with the gender, are given; after verbs the verbal noun; after
adjectives the genitive singular feminine. In noting inflexional term-
minations, the last letter of the invariable portion of the word is
repeated, except the termination be a mere addition, when the last letter
is not repeated.



A



Abhach, -aigh, m., entrails.



Ádhbhal-mhór, -óire, a., immense,
awful, terrible.



Ágh, gs. áigh, valour, triumph; i
n-oirchill áigh agus áthais do
dhéanamh (38, 14), in readiness to
achieve victory and triumph.



Aga, gs. id., m., space of time.



Agraim, -radh, v. tr., I avenge, pay
back in retribution, with acc. of
thing and ar of person; cionnus
d'agróchadh díoghaltas (10, 9),
how he might wreak vengeance;
agair air é (27, 16), avenge it
on him.



Aigeantach, -aighe, a., high-spirited.



Aigneadh, -nidh (also aigne, -gean-
ta), npl. id., m., mind; aoirde
aignidh (5, 12), high spirit.



Ainiarmharthach, -aighe, a., dire, of
dreadful consequences.



Ainicim, -ceadh and anacal, v. tr.,
I preserve, grant quarter to.



Ainimh, -nmhe, npl. id., m. blemish.



Ainmhín, -e, a., unsmooth, rough,
boisterous.



Áird, -e, npl., id., f., point of com-
pass, “airt.”



Aireachas, -ais, m., care, heed, at-
tention.



Airgim, argain, v. tr. I devastate,
destroy.



Ais, -e, side, back; gabhaim re hais,
I undertake.



Ais, will, consent; in phr. ar ais
nó ar éigean, by consent or force,
willingly or unwillingly.



Aitheasg, -thisg, m., speech.



Aithid, -e, -í, f., creature, being.



Áitiughadh, -ighthe, m., act of inhab-
iting.



Aithle (obs.), a remnant; in phr. a
haithle (with gen.), after. (A
haithle = as aithle).



Aithnid, -e, f., knowledge, recog-
nition; an aithnid daoibh (1, 12),
do ye recognise, are ye aware of?



Allmhurach, -aigh, npl. id., m.,
foreigner.



Amh, gsf., aimhe, a., raw.



Amhsaine, gs. id., f., military service,
the service of a mercenary.



Anacal, -ail, m., act of saving, de-
livering; quarter (29, 42).



Anbhfainnim, -neadh, v. tr., I weaken
(a rare verbal formation from


L. 48


anbhfainne, gs. id., f., weakness).



An-chumasach, -aighe, a., very power-
ful.



Anfhorlann, -ainn, m., violence, op-
pression.



Anuasal, -aisle, a., ignoble, ple-
beian.



Aontuighim, -ughadh, v. intr., I agree,
consent.



Aontuighthe, gsf. id., a., united.



Aos, -a, m., people, folk; aos
ealadhan, men of science or art.



Árach, -aigh, m., (help); opportunity;
ní bhfuair árach orainn (20, 12),
found no opportunity against us.



Argain, -ana and airgne, f., act of
plundering, ravaging.



Armuighthe, gsf. id., a., armed.



Aroile (archaic), in phr. Le aroile
(4,7), at or against one another.



Arrachtach, -aighe, a., powerful,
monstrous.



Asgnaim, -amh, v. intr., I proceed,
migrate.



Áthas, -ais, m., exultation, triumph;
i n-oirchill áigh agus áthais do
dhéanamh (38, 14), in readiness to
achieve triumph and victory.



Athchuinge, gs. id., npl. -í, f., request,
petition.



Ath-chumadh, -mtha, m., act of dis-
figuring, maiming.



Athgharbh, -airbhe, a., very rough,
violent.



B.



Badhbh, -aidhbhe, -a, f. (also -aidhbh, m.),
the royston, scald, or hooded crow
(corva cornix); also a female
spectre said to appear on battle-
fields, a “fury.”



Bainchéile, gs. id., f., wife, (female)
mate.



Baladh (also boladh), -aidh and
-aidhthe, npl. id., m., smell.



Ball-chorcur, -uire, a., purple-
speckled; npl., b. -chorcra, 13, 33.



Baoth-dhearg, -eirge, wildly red.



Basgaidheach, -thighe, a., very severe,
maiming (of a blow).



Básughadh, -uighthe, m., act of putting
to death.



Básuighim, -ughadh, v. tr., I do to
death.



Beadaidhe, gsf. id., a., luxurious,
fond of dainties.



Bearradh, -rtha, m., (act of shav-
ing); act of cutting, lacerating.



Béiceadh, -cthe, m., crying out,
roaring, screeching.



Béim, -e, -eanna, f., blow, stroke.



Béimneach (more usually béimean-
nach), -nighe, a., blow-giving, “of
the blows” (an epithet of Balor).



Beo-chliste, gsf. id., a., active, ex-
pert.



Biadhtach, -aigh, npl. id., m., hospit-
aller.



Bíodhbha, -n, -dh, and -idh, npl. -idhe,
gpl. -dh, m., foe.



Bíodhgaim, -adh, v. intr., I start,
startle.



Bith (also bioth), beatha, npl. biotha.
m., the world, being, life; go
foircheann an bheatha (1, 37), till
the world's extremest end.



Bith-námha, -ad, -náimhde, f., invet-
erate enemy.



Borb-neartmhar, -aire, a., fierce
and strong.



Braighe (also bragha), gs. id., npl.,
-ghde, m., captive, hostage; braigh-
ead occurs as gpl. in 1, 40.



Breach-áluinn, -áilne, a., variegated.



Bréan, -éine, a., evil-smelling.



Breith (also breath), -e, f., judg-
ment, sentence; do bhreith féin
(12, 22), thy own sentence, what
thou sayest thyself.



Briocht, -reachta, npl. id. m., a spell,
incantation; “a legend cut on
the blade of a weapon.”



Brisim, -seadh, r. tr. and intr., I
break; brisidh an t-áth ar an
bhFéinn (23, 20), carry the ford
against the Fiann.


L. 49


Broc, -ruic, upl. id., m., badger,
(meles taxus).



Brollach, -aigh, m., breast; i
mbrollach an átha (25, 5), at the
mouth of the ford.



Brostuighim, -ughadh, v. tr. and intr.,
I hasten, press on, urge, stimu-
late; 1st. pl. imperat., brostuigh-
eam chuige (29, 23), let us hasten
towards him.



Brugh, gs. id., also -uigh and -rogha,
npl. brugha, 1., palace.



Brughaidh, gs. id., npl. -dhthe, m.,
yeoman, farmer.



Bruidhean, -dhne, npl. id., and
-dheanta, f., mansion, palace;
often enchanted palace.



Bruinne, gs. id., npl., -í (really, gs.
of brú, used as ns.), f., bosom.



Bruithte, gsf. id., a., cooked.



Buadhach, -aighe, a., victorious, tri-
umphant.



Buaidh, -e and -adha, f., victory, at-
tribute, virtue, excellence; clocha
buadha, precious stones.



Buain, -ana, f., act of reaping,
taking, extracting.



Buan-réabadh, -btha, m., great or
lasting laceration.



Buidhe, gs. id., f., thanks



Búireadh, -ridh, m., roaring, bellow-
ing.



C



Cabhlach (cobhlach), -aigh, npl, id.,
and -acha, m., fleet, navy.



Cách, -áich, indef. pr., everyone, all
in general, the rest.



Caidreamh, -rimh, m., friendship,
familiar intercourse.



Cáineadh, -nte, m., act of reviling.



Cáinim, -eadh, v. tr., I blame, revile.



Cáirde, gs. id., f., delay, respite.



Canaim, -adh, v. tr., I sing, chant,
declaim, say.



Caogad, m., fifty.



Caorthann, -ainn, npl. id., m., the
mountain ash, the rowan or
quicken tree (sorbus aucuparia).
Caorthainn (O'R.), also appears
to occur in the ns.



Caradas, -ais, m., friendship.



Cath, -a, npl. id., and athanna, m.,
battle; battalion.



Cathbharr, -airr, npl. id., m., helmet.



Cathughadh, -uighthe, m., act of fighting



Ceachtar, distrib., either.



Ceachtardha, a., on either side,
respective.



Ceangailte, gsf. id., a., bound.



Ceann, gs. cinn, npl. id. and
ceanna, head; ds., cionn in phr.
ar a gcionn (17, 3), before them,
awaiting them.



Ceann-gharbh, -airbhe, a., rough in
surface.



Ceannsacht, -a, f., mildness, kind-
liness.



Ceileabhraim, -adh, v. intr., I salute,
I bid farewell to.



Ceithearn, -theirne, f., a troop.



Cian, céine, a., long; also used as
subs. in adverbial expressions; ó
chianaibh, a while ago.



Cinnbheart, -eirte, npl. id., f.,
head-dress, helmet.



Cíocrach, -aighe, a., ravenous.



Cionntach, -aighe, d., guilty (le, of).



Ciorrbhuighthe, gsf. id., a., lacerated,
mutilated.



Cipe, gs. id., npl. -í, f., a rank (of
soldiers).



Clais-leathan, -leithne, a., wide-
grooved.



Claoidhim, -dheadh, v. tr. and intr., I
overwhelm.



Clár, -áir, npl. id. and -árcha, m.,
a level surface.



Clí (clé), gsf. id., a., left (as op-
posed to right); da chlí (34, 19),
to his left hand.



Cloch-bhuadhach, -aighe, a., adorned
with precious stones.



Clódh, -a, m., act of overthrowing.



Cluiche, gs. id., npl. -chthe and


L. 50


-chí, m., game; cluithche caointe
(26, 9), funeral games, funeral
obsequies.



Cluthmhar, -aire, a., comfortable,
well-sheltered (of harbours, 9, 8).



Cneadhach, -aighe, a., wounded, full
of wounds.



Cneas, -nis and -neis, npl. id. and
-easa, f., skin.



Cneas-ghearrtha, gsf. id., a., “skin-
cut,” hacked, lacerated.



Cnuasach, -aigh, a., (a cluster); store.



Coimirce (also comairce q. v.), gs.
id., f., protection, safekeeping.



Colg-dhíreach, -righe, a., straight in
the blade.



Comh-aimsir, -sire, f., the same
time; i gcomh-aimsir (with gen.),
at the same time as, contem-
porary with.



Comh-ainm, -anma, npl. -anmanna,
m., cognomen.



Comhair, -e, f., presence; fá chomh-
air (with gen.), for, in readiness
for, awaiting.



Comairce, gs. id., f., protection,
mercy.



Comhairle, gsf. id., npl., -í and
-eacha, f., counsel, advice, plan.



Comhall, -aill, m., act of fulfilling
a duty or obligation.



Comaoine, gs. id., f., favour, obli-
gation, “compliment.”



Comhartha, gs. id., npl. -adha and -aí,
m., sign, token, mark.



Comh-choitcheann, -chinne, a., gen-
earal; go comh-choitcheann, in gen-
eral, at large.



Comhdháil, -ála, f., meeting, con-
vention; i gcomhdháil, in contact
(friendly or hostile); (go dtáing-
adar …) i n-a choinne agus
i n-a chomhdháil (1,6), “to meet
him.”



Comh-dhalta, gs. id. npl. -í, m.,
fellow-fosterling, fellow-pupil.



Comh-fhleasgach, -aighe, a., equally
garlanded, filleted on both sides;
ornamented.



Comh-gháir, -e, npl. id., -ártha, f.,
mutual cry, crying in concert.



Comhlann, -ainn, npl. id., m.,
combat.



Comh-mhaith, -e, a., equally good; as
subs., an equal; a comh-mhaith de
bhruidhin (17,4), a palace to equal it.



Comh-mhaoidheamh, -dhte, m., exulta-
tion.



Comh-neartmhar, -aire, a., equally
strong, very strong.



Comóraim, -adh, v. tr., I convene.



Comhrac. -aic, npl. id., m., conflict.



Comhraicim (also comhracaim), comh-
rac, v. intr., I flight.



Comh-réidh, -e, a., smooth.



Comh-thuargain, -ana, f., mutual
smiting, smiting in concert.



Conair, -e, npl. id., f., road, path



Confadh, -aidh, m., fury.



Confadhach, -aighe, a., furious, raging.



Conntabhairt, -e and -artha, f., risk,
peril.



Cor, -oir, npl. id. m., a twist, a
move, a stir.



Corrach, -aighe, a., uneven, rugged.



Corruighim, -uighe, v. tr. and intr.,
I move, stir.



Cosg, -a, m., set of preventing,
restraining.



Cosgairt, -gartha, f., slaughter.



Cosnamh, -aimh, -santa, m., act of
defending.



Cosgraim, -airt, -radh, v. tr., I
slaughter.



Cótán, -áin, npl. id., tunic.



Cothrom, -uime, a., even.



Crádh, -áidh and -a, m., act of vexing,
tormenting, torturing.



Craoiseach, -sighe, -a, f., spear.



Craos-fhiaclach, -aighe, a., of the
ravening teeth; (an epithet of
Ceitleann, wife of Balor).



Creach, -eiche, npl. -eacha, f., foray,
spoil.



Creachadh, -chta, m., act of plunder-
ing, ravaging.



Creach-losgadh, -gtha, m., act of de-
vastating by fire.


L. 51


Créachtach, -aighe, a., wounded,
gashed.



Críoch, -ríche, -ríocha, f., end, limit;
territory.



Críochnughadh, -uighthe, m., act of
finishing, perfecting, carrying
into execution.



Crioslach, -aigh, npl. id., m. (‘point
where land and water meet’);
foreshore; generally “the cir-
cling seashore,” but in 2, 11,
rather the “bosom” (of the
deep).



Cró, gs. id. npl, -dhanna, m., (hut),
pen, enclosure; cró catha (38, 9).
“battle-pen.”



Cró-fhairsing, -e, a., wide-socketed.



Cróilinnteach, -tighe, m., gory,
dripping with blood.



Cruas, -ais, m., hardness.



Cruaidh-righin, -ghne, a., hard and
tough.



Cruinne, gs. id., f., the globe.



Cuibhreach, -righ, npl. -righe and
-reacha, m., bond, fetter.



Cuimlim (cuimilim), cuimilt, v.
tr. and intr., touch, rub (with de
of thing touched or rubbed).



Cuireadh, -ridh, -ridhe, m., an imi-
tation.



Cúl, -úil, npl. id., m., back.



Cumadh, -mtha. m., fashion, shape.



Cumhang, -ainge, a., narrow, strait.



Curachán, -áin, npl. id., m., a
“curragh,” a light boat, consist-
ing of a wooden frame-work
with a hide or canvas covering.



Curadh, -aidh, npl. id., m., champion,
knight.



D



Dáil (1), -ála, f., act of distri-
buting.



Dáil (2), -ála, npl. id., f., condition,
state; npl. dála, news, narrative;
used at the opening of a sentence
to introduce a transition, as
regards, to return to (with gen.);
cf. iomthúsa.



Dáileamh, -mhan and -limh, m., cup-
bearer.



Dála, see dáil.



Dalta, gs, id., npl., -aí, m., foster-
ling.



Dán, -áin and -ána, npl. -ána and
-ánta, m., an art; a poem; fear
dána, an artist, esp. a poet.



Dána, gsf. id., a., bold.



Dásachtach, -aighe, a., bold.



Déad, -éid, npl. id., m., tooth.



Deagh-chumhduighthe, gsf. id., a., well-
covered.



Deagh-mhaiseach, -sighe, a., handsome,
very comely.



Deagh-thapaidh, -e, a., very quick,
nimble.



Dealbhadh, -lbhtha, m., act of forming,
designing, planning.



Dearbhadh, -rbhtha, m., act of proving,
certifying.



Deas, -eise, a., right (as opposed
to left); dá dheis (34, 19), to his
right hand.



Deatach, -aigh, -a, m., smoke.



Deifreach, -righe., a., hasty, speedy.



Deireoil (also dearóil), a., miser-
able, wretched.



Deo (deoigh), f., spark, vitality, fire,
flame; gan deo, gan deatach
(17, 6), with neither flame nor
smoke.



Deoin, f., will, consent; de dheoin,
with the free will of; ded' dheoin
(29, 26), of thy own will, volun-
tarily.



Dia, gs. Dé, vs a Dhé, a Dhia, npl.
déithe, dée, qpl. dia and déithe,
gpl. déitheadh, dpl., déithibh, déibh,
vpl a dhéithe, a dhée, m., a god;
God.



Diabhlaidhe, gsf., a., diabolical.



Dias (also dís, q.v.), déise, f., a
couple, a pair (of persons).



Dícheallach, -aighe, a., earnest,
strenuous.



Dí-láithriughadh, -ighthe, m., extir-
pation.



Dí-mholta, gsf. id., a., dispraised
contemned.


L. 52


Díoghal, -ail, m., vengeance.



Díoghaltas, -ais, m., vengeance.



Díoghlaim, díoghal and díoghailt, v.
tr., I avenge.



Díoghrais, -e, f., zeal, earnestness;
i ndíoghrais chomhráidh (8, 2), in
earnest conversation.



Díol, -a, m., payment, requital; act
of payment.



Dís (also dias, q.v.), a couple, a pair
(of persons).



Díth, -e, f., loss.



Dícheannaim, -adh, v. tr., I behead.



Diubhraicthe, gsf. id., a., missile;
being gs. of diubhracadh, -aicthe,
m., act of throwing, shooting,
used as a.



Dlúth (also dlúith), -úithe, a., close,
dense.



Dlúthaim, -adh, v. tr. and intr., I
draw close, shut tight; do dhlúth-
adar a mbéil chum a chéile (21,
10), they shut their mouths
tight.



Dlúth-chomhrádh, -áidh, npl. id. and
áidhte, m., close converse.



Dlúth-dhaingniughadh, -ighthe, m., act of
closely fastening; ar n-a dlúth-
dhaingniughadh (18, 17), fast se-
cured.



Do-áirimhighthe, gsf. id., innumerable.



Do-bhriste, gsf., id., a., hard to
break, infrangible.



Dochrach, -aighe, a., grievous.



Do-eadrána, -ighe, a., unremitting,
well-sustained (from do and ead-
rána, gs. of eadráin, f., inter-
vention, intermission).



Do-eolais, gsf., -e, a., trackless.



Dóichthe, comp. of dóich (dóigh), pro-
perly a subs., gs. -e, f., opinion,
&c., but regarded as an adj.,
= “probable,” &c., in phrs.,
is dóich (dóigh) liom, etc.; is
dóichthe liom (22, 15), I think it
more probable.



Dóigh, -e, f., way, manner; i ndóigh
go (34, 12), so that.



Doiligh, -ghe, a., sorrowful, grievous;
gur dhoiligh leo a fhaid (1, 43),
they chafed at the length.



Doirtim, -ortadh, v. tr., I pour,
spill.



Do-sgaoilte, gsf. id., a., indis-
soluble.



Dos-mhór, -óire, a., of great
thickets.



Dord Fhiann, m., the song or an-
them of the Fianna; dord, -uird,
npl. id., m., a deep humming
note, a drone, the bass in music.



Draoidheacht, -a, f., magic, enchant-
ment, druidism



Dreach-sholuis, (formed from dreach
+ sholuis, gs. of solus), of the
lightsome countenance (an epi-
thet of Diarmaid).



Drong, -ruinge, f., company, a
multitude.



Druim, -roma, and -romanna, m.,
back, ridge; in phr. prep. de
dhruim, on account of.



Duaibhseach, -sighe, a., gloomy, dark,



Dubhachas, -ais, m., gloom, de-
pression.



Dubrón, -óin. m., great sorrow.



Duilleach, -lighe., a., leafy.



Dumha, gs. id., m., hunting-booth;
(“a place of gaming,” — O' R.).



E.



Eachlach, -aigh. npl. id., m., messenger,
runner.



Éachtach, -aighe, a., deed-doing, re-
doubtable.



Eadhón, namely, videlicet, to wit
(eadhón = eadh strengthened by
ón, indeed).



Éag, -a npl. id., m., death.



Éagaim, -gadh. v. intr., I die.



Éagcaointeach, -tighe. a., mournful,
complaining.



Éagcóir, -óra, f., a wrong.



Eagnaidhe, gs. id., npl. -dhthe, m.,
wise man.


L. 53


Eagsamhlacht, -a, f., variety.



Ealadha, -n, -dhna, f., skill, science,
art.



Earradh, -aidh, npl, -aidhe, m.,
(goods); dress, military accout-
rements,



Eascara, -d, npl. -cáirde, m. and f
unfriend, foe.



Éasgaidh, -e, a., quick, nimble.



Éidighthe, gsf. id., a., accoutred.



Éigean, -gin and -gne, m., and f.,
force, violence, distress; a strait,



Éigeas, -gis, npl. -gse, m., poet,
litterateur.



Eineachlann, -ainne, f., (fine, dam-
ages); tribute due to suzerain.



Éiric, -e, éirce and éarca, npl. -í,
f., fine, ransom, reparation, com-
pensation for injury, “eric;” is
gann an éiric liom é (29, 45), I
deem it a paltry eric; i n-éiric a
mhic (29, 54), in eric for his son.



Éirghim, éirghe, v. intr. I rise; I
grow up (26, 34).



Éirleach, -ligh, m., act of slaughter-
ing, destroying (same as oirleach,
q.v.).



Eo, gs. id., f., yew-tree (taxus
baccata).



Eochair, -chrach, -chracha, key.



Eolach, -aigh, npl. id., m. (guide);
messenger.



F.



Fadughadh, -uighthe, m., act of kind-
ling; ar bhfadughadh (17, 6),
kindled.



Faghartha, gs. id., f., tempered.



Faid, f., length (of time or space);
is mór an iongnadh liom a fhaid
go dtig Rí Lochlann (18, 2), I
marvel much that the king of
Lochlainn is so long in coming.



Faillighe, gs. id., npl., -acha,
neglect.



Faisnéis, -e, -eacha, f. act of nar-
rating, recounting.



Fallaing, -e, -eacha, f., cloak,
mantle.



Faobhar, -air, npl. id., edge (of
a weapon); bristling array (36,
34).



Faoidh, -e, f., shout, outcry.



Farradh, m., proximity; in phr. i
bhfarradh (with gen.) in the pre-
sence of, along with.



Fásach, -aigh, npl. -aighe and -acha,
m., a wilderness.



Fásgadh, -gtha, m., act of squeezing,
tightening.



Féachain, -e, f., act of beholding,
looking, examining, reconnoi-
tring.



Feacht, -a, f., time, occasion; feacht
n-aon, once, on a certain occasion.



Feadar, v. defect., I know; chiefly
with neg., ní fheadar, I do not
know.



Feallaim, -adh, v. tr. and intr., I
deceive, betray; d'fheall Rí Loch-
lann orainn (20, 9), the King of
Lochlainn has betrayed us.



Fearaim, -adh, v. tr. (I pour); I per-
form; fearas Fionn fíor-chaoin
fáilte rómpa (3, 16), Fionn
receives them with courteous
welcome; d'fhear sé a chluichthe
caointe (26, 9), he celebrated
his funeral obsequies.



Fear-insgne, indecl. a., of the mas-
culine gender (insgne, gs. id., f.,
gender).



Feart, -a, and feirt (rare), npl.
id., m., grave.



Feidhligheach, -ghighe, a., watchful,
wary.



Feidhm, gs. id. and -eadhma, npl.
-eanna, f., effort, power, business,
duty; na hallmhuraigh do chosg
de'n bhfeidhm bhí fútha (3, 8), to
prevent the foreigners from
(carrying out) the enterprise
they were bent upon.



Feidhm-láidir, -dre, a., “effort-
strong,” strenuous.


L. 54


Fiadhach, -aigh, m., a hunt, the act of
hunting.



Fiadhnaise, gs. id., npl. -í, f., pre-
sence; i bhfiadhnaise (with gen.),
in or into the presence of.



Fial-teach, -tighe, m., a wild beast's
lair; also a privy.



Fian-chosgar, -air, m., technically
the stripping of the skin off a
slain animal; hence, more gener-
ally, hunting.



Fiann (1), gs. Féinne, npl. -a, m.,
a hero, a “Fenian,” a member of
the Fianna Éireann.



Fiann (2), gs. Féinne, npl. id. and
-a, f., the Fenian host.



Fiannaidheacht, -a, f., Fenianship,
membership of the Fianna Eir-
eann; i bhFiannaidheacht (28, 20),
in the Fianna.



Fíneálta, gsf. id., “fine,” delicate,
elegant.



Fíoch, -a and -ích, m., rage.



Fíochmhar, -aire, a., furious.



Fiodhbhadh, -aidhe, f., woodland; gs.
used as adj., 26, 8.



Fionghail, -aile, f. (also fionghal,
-aile, f., and fionghal, -ail, m.),
the murder of a kinsman, a
heinous murder.



Fios, feasa, feasta, m., informa-
tion, intelligence; d'fhios (22, 38),
to seek, to visit, to reconnoitre;
dá fhios (29, 11), to enquire.



Fleadhachas, -ais, m. banqueting.



Fliuch-thonnach, -aighe, a., wave-wet,
of wet waves.



Fobhartach, -aighe, a., eager (from
fobhairt, whettening, tempering,
a variant of faghairt).



Fochtaim (also fachtaim), focht, v.
tr. I demand.



Fógradh, -gartha, npl. id., and
-graidhe, m., act of announcing,
proclaiming.



Fógraim, -gradh and -gairt, v. tr.
and intr., I order, proclaim, an-
nounce.



gus, proximity; in phr. i bhfogus
(do), near (to).



Foillsighim, -siughadh, v. tr., I reveal.



Foircheann, -chinn, m., extreme end.



Foirdheargadh, -gtha, m., reddening
(with blood), wounding.



Foirghleann. -anna, m., in place-
name, Tulach an Fhoirghleanna
(11, 16), great glen.



Fóirim, fóirithin, fóireacht, v. intr,
and tr., I help, relieve, deliver;
genly. intr. with ar of person,
but tr. at 19, 15, and 20, 3.



Foirnimhneach, -nighe, a., very venom-
ous, very hurtful, very cruel.



Foirtil, -e, a., hardy, stout.



Folach, -aigh, -aighe, m., act of cover-
ing; ar n-a bhfolach, 17, 10,
covered.



Forainm, -nma, -anmanna, -eacha,
m., soubriquet, nickname.



Forála, excessive, being gs. of
foráil, used as adj.



Foraois, -e, -eacha, f., a forest,
especially an enchanted forest;
hence, as in 19, 2 a place of en-
chantment generally.



Forasadh, see oirisighim.



Forasta (go), plainly (?). Forasta
= sensible, serious, but perhaps
for furasta, furusta, which
might give the sense.



Forba, gs. id., m., land, glebe.



Forchoimeád, -dta (also forchoimh
éad, -dta), act of warding.



Forfhaire (also foraire), gs. id., f.,
act of closely watching, warding,



Forgla, gs. id., m., choice, selec-
tion; forgla fear an domhain
(28, 3), the pick of the men of
the world; forgla sluaigh, a
choice band.



Forlámhas, -ais, npl. id., m., sup-
reme authority, suzerainty.



Forrántacht, -a, f., fury, violence.



Fortacht, -a, f., act of relieving.



Fras, -ais and -asa, npl. id., m,
shower.



Freastal, -ail, m., act of attending
serving.


L. 55


Frithir, -e, a., peevish, sore.; eager,
ardent.



Frithir-nimhneach, -ighe, a., bitter.



Fuaghaim, -gháil, v. tr., I sew.



Fuagradh, -gartha, npl. id. and
fuagraidhe, m., an announcement,
warning (same as fógradh, q.v.).



Fuilingim, fuilng (also fulaingim,
fulang), v. tr., I suffer, endure,
tolerate.



Fuiliughadh, -ighthe, m., bleeding,
wounding.



Fuireachaim, suireachadh, v. tr., I de-
lay; créad fhuireachas iad (29,
11), what delays them.



Fuláir, in phr. ní fuláir, it is not
avoidable, it is necessary; ní
fuláir liom (29, 53), I deem it
necessary.



G.



Ga (also gath), gs. gai, gaoi; ds.
ga, gai; npl. gaoi, gaethe,
gaoithe, gpl. gath, gaetheadh,
gaoitheadh; dpl. gaoibh, gaethibh,
gaoithibh, m., javelin, dart; an
Ga Dearg, the famous weapon of
Diarmaid.



Gabhaim, gabháil, v. tr. and intr.,
I take, etc.; for its idiomatic
uses in the text see note on 1, 1.



Gach re (= gach dara), indef. a.,
every alternate, every second.



Gad, -aid, npl. id., m., a withe.



Gaineamh, -imhe, f., sand.



Gáibhtheach, -thighe, a., terrible, dread-
ful.



Gáir, -e, npl. id. and -ártha, f., cry,
outcry.



Gairm, -arma, npl. id. and -arm-
anna, f., act of calling, desig-
nating (with de of the person de-
signated); Rí na nOileán bheith
dá ghairm díom (1, 19), that I
should be called King of the
Isles; act of summoning (with
ar of the person summoned) 2, 1.



Gairmim, -meadh and gairm, v. tr.,
I call, designate (with de of
person designated.



Gaolmhar, -aire, a., related, akin.



Gar, m., proximity; i ngar do,
phr. prep., near to.



Garbh-chluiche, gs. id., npl. -chthe and
-í, m., rough or boisterous game.



Gárthach, -aighe, a., shouting.



Géar-chaoineadh, -nte. m., bitter
lamentation.



Geas, -eise, -a, f., bond, spell;
tabu; gently in pl., geasa, magical
obligations; cuirim geasa ort
(12, 24), I bind thee by tabus.



Geilt, -e npl. -eanna, m. and f.,
spectre, demoniac being.



Giall, gs. géill, npl. -a, m., hostage,
pledge.



Giolla, gs. id., npl. -aí, m., lad,
page, “gillie.”



Glac-láidir, -e, a., strong-fisted,
strong in the grip.



Glas-bhánughadh, -uighthe, m., act of
turning greyish-white.



Gleic, -e, f., wrestling, contention;
dul i ngleic comhraic (38, 5), to
close in battle.



Gleo, -liadh, npl. -liadha, m., battle,
strife, din.



Gliadh, -aidh, m., strife.



Glórach, -aighe, voiceful, vociferous.



Gnáth-Fhiann, -Fhéinne, npl. id. and
-a, f., the standing Fiann, as
opposed to the full Fenian host
(consisting of standing and re-
serve forces).



Gnáthuighim, -ughadh, v. tr. and intr.,
I use, frequent, practise.



Gníomh-éachtach, -aighe, a., of mighty
deeds, redoubtable.



Go (1) prep., with (ecl.).



Go (2), prep., to.



Goirim, goirm, v. tr., I shout, call
(ar, upon).



Gonadh, so that.



Gráineamhail, -mhla, a., hateful, hid-
eous.



Gréagach, -aighe, a., Grecian.



Greasacht, -achta, f., urging on,
cheering on.



Grod-urlamh, -aimhe, a., brisk,


L. 56


prompt, ready, quick, prepared.



Groidhe, gsf. id., a., spirited, gallant.



Gruagach, -aigh, -aighe, m. (enchanter,
spectre); hero.



Guasacht, -a, f., danger, peril.



I.



Iar, prep., after (ecl.); sometimes
ar (ecl.) appears for it.



Iarla, gs. id., npl., -aí, m., earl.



Iath-ghlas, -aise, a., of green ter-
ritories.



Imchian, -chéine, a., very long.



Imdheargaim, -adh, v. tr., I re-
proach.



Imrim, imirt, v. tr. and intr. (I
play); I practise, I inflict (ar, on).



Imshniomh, -a, m., anxiety, grief.



Inchinn, -e., f., brain.



Inghníomha, gsf., id., a., fit to bear
arms, adult.



Inneall, -nill, m., array.



Innillte, gsf. id., a., equipped,
fitted out.



Iomad, m., great number, quantity,
abundance.



Iomagallamh, -lmha and -aimh, f.,
colloquy.



Iomchosnamh, -aimh, -anta, m., act
of defending, guarding.



Iomdha, indecl. a., many, numerous.



Iomghoin, -ghona, f., act of mutual
wounding.



Iomlán, -áine, a., entire, complete;
go hiomlán, adv., in entirety.



Iompuighim, -pódh, v. tr., and intr.,
I turn.



Iomrollach, -aighe, a., stray, erring.



Iomthús, -úis, and -a, npl. id., m.,
setting out; adventure; npl.,
iomthúsa (used at the beginning
of a sentence to denote a transi-
tion, as for, concerning (with
gen.); cf. dála.



Iomchaithmhe (also ionchaithte), gsf.
a., eatable, palatable.



Ionchaithte, also (ionchaithmhe), gsf.
id., a., eatable, palatable.



Ionchomhraic, a., fit for battle.



Ionmhuin, -e, a., beloved.



Ionnarbadh, -btha, m., act of destroy-
ing, ravaging; also banishing.



Ionnathar, -air, m., bowels, intes-
tines.



Ionnsaidhe, gs. id., m., approach;
d'ionnsaidhe, towards, to meet;
dá n-ionnsaidhe (12, 2), (coming)
towards them.



Ionnsuighim, -saidhe, v. tr., I ap-
proach, I attack.



Ionntaoibh, -e, f., trust, confidence;
ionntaoibh do thabhairt le, to
trust.



Iorghail, -e, f., attack, battle, strife.



Iorghol, -ail, npl. id., m., weapon
(rare).



L.



Láithreach, -righe, -a., f., site, spot.



Lán-chréacht, gs. id., npl. -a, f.,
severe wound.



Lán-chréachtach, -aighe, a., much
wounded, full of wounds.



Lán-fhuasgladh, -galta, m., full
release.



Lann, -ainne, -a, f., the blade of a
weapon, or other instrument, as
sword-blade.



Lan-sgeimhle, gs. id. f. great
laceration.



Lán-talamh, -lmhan and -aimh, f. and
m., the very ground.



Laochda, gsf. id., heroic, warrior-
like.



Laochradh, -aidhe, npl. id., body of
heroes, heroes (collectively), chi-
valry.



Lár, -áir, m., ground.



Leadradh, -dartha, m., act of smiting.



Leath, -eithe, npl. -a, and leitheanna,
f., half, side; sa leath thuaidh,
theas, in the north, south.


L. 57


Leathan-arm, -airm, npl. id., broad
weapon.



Leathta, gsf. id., a., spread out,
flattened.



Léidmheach, -mhighe, a., valiant, strong.



Léir-thionól, -óil, -ólta, m., full
muster.



Leointe, gsf. id., a., hurt, wounded.



Leomhan, -ain, npl. id., m., lion; at
28, 39, it means “lioness,” and
hence takes fem. poss. adj.



Linn, -e, -nte, -ntí, f., time, period;
Le n-a linn sin (28, 35), during
that time, at that time.



Lochlannach, -aighe, a., Scandina-
vian.



Lochlannach, -aigh, npl. id., m., a
native of Scandinavia.



Loinne, gs. id., f., rapture, fury.



Loisgim, -osgadh, v. tr. and intr., I
burn; ní loisg teine (13, 5, on
which see note), fire does not
burn.



Losgadh, -gtha, m., act of burning.



Luaimneach, -nighe, a., moving
quickly, mobile, restless.



Luath-ghoineach, -nighe, a., swift to
wound.



Luathuighim, -ughadh, v. tr. and intr.,
I quicken, hasten.



Lubhghort, -uirt, npl. id. m., herb-
garden.



Lucht, -a, m., folk, people.



Lúireach, -righ and -righe, npl,
-reacha, m. and f., hauberk.



M.



Macsamhail, -mhla, npl. id., m., like,
match, equal.



Machtnamh, -aimh, m., act of think-
ing, pondering.



Madhmaim, -adh, v. tr. and intr.
(with ar), I rout; madhmadh ar
na hallmhurachaibh (38, 17), the
foreigners were routed.



Maille re (le), phr. prep., along
with, in company with.



Mairg, -e, f., woe; is mairg, woe!
alas!; is mairg dá dtárla an
t-urchar soin (29, 37), alas for
him whom that cast has reached!



Maith, -e, npl. id., m., a chief, a
noble; gnly. in pl, notables,
chiefs; árd-mhaithe, leading nobles.



Malluighthe, gsf. id., a., accursed.



Maoidhim, -dheamh, v. tr. and intr.,
I proclaim, boast; I win a battle
(ar, against); do mhaoidh Fianna
Éireann an cath ar na Lochlann-
achaibh (5, 18), the Fianna Eireann
carried the day against the
Lochlannachs.



Maoth-shról, -óil, npl. id. and -ólta,
m., soft satin.



Méaduighim, -ughadh, v. tr. and intr.,
I increase, enlarge, swell.



Meanma, -n, f., mind, spirit,
courage.



Meanmnach, -aighe, a., cheerful,
high-spirited.



Mearaidhe, gsf. id., astray, erring.



Mear-chalma, gsf. id., of swift
valour.



Mear-thuargantach, -aighe, a., quick-
smiting.



Meidhreach, -righe, a., merry.



Meirge, gs. id., npl. -í, ensign,
standard.



Mias, méise, -a, f., a dish.



Mí-chéillidhe, gsf. i d., a., senseless,
insensate.



Míleadhta, gsf. id., a., soldierlike.



Millteach, -tighe, a., destructive,
deadly.



Míol, míl, npl, -a and -lta, m.,
an animal, a wild thing; míol
mong-ruadh, the hare (lepus Hi-
bernicus.)



Mire, gs. id., f., madness, vehe-
mence.



Mong-ruadh, -aidhe, a,, russet-
haired, of russet coat; míol
mong-ruadh, the hare (lepus Hi-
bernicus.)



Móide = mó (comp. of mór) plus


L. 58


de, “the more;” in phr. ní
móide, none the more, none the
more likely or probable.



Mór-áidhbhéil, -e, a., terrible, awful.



Morc, in phr. morc mór teineadh,
a monstrous fire (cf. torc mór
teineadh, mór-thorc mór-theineadh,
múir mhór theineadh, and c.)



Mór-chréachtach, -aighe, a., much
wounded, having many wounds.



Mórdhálach, -aighe, a., haughty, mag-
nificent.



Mór-éacht, -a, m., great exploit.



Mór-ghábhadh, -aidh, m., great peril.



Mór-rith, -reatha, m., great running.



Muinghin, -ghne, -ghneach, f., trust,
confidence; go ndeachadar i
muinghin a gclaidheamh (4, 7), till
they fell back on their swords,
took to their swords.



N.



Náimhdighe, gsf. id., a., hostile.



Nasgaim, -adh, v. tr., I bind.



Neach (gs. neoch, ds. neich, obs.), in-
decl. indef. pron., one, someone, a
person.



Neamh-eaglach, -aighe, a., fearless.



Neasa, comp. and superl. of neas,
near; ba neasa dhó, which was
next him.



Nimh (also neimh), -e, f., poison;
soreness, pain.



Nimh-ghaisge, gs. id., desperate
valour.



Nimhneach, -nighe, a., venomous, cruel,
savage.



Noch, rel. pron., who, which, that
(asp.)



Nocha, neg. partic., not (ecl.)



Nuaill, -e, -eacha, f., shouting.



Nuige, in phr. go nuige, until; go
nuige sin (39, 1), up to that,
thus far.



O.



Ó, prep., from; conj., since, when.



Óg, óige, npl. óga, m. and f., a
youth, a young warrior, a brave.



Ogham, -aim, m., Ogham writing.



Óglách, -áigh, áich, npl. id., a hero, a
warrior.



Ógláchas, -ais, m., military service.



Oileamhain, -mhna, f., act of nur-
turing, rearing.



Oileánach, -aighe, a., insular.



Oirchill, -e, f., readiness, prepara-
tion; i n-oirchill, prepared for.



Oirdhearc, -eirce, a., illustrious.



Oirfideadh, -didh, m., music, melody.



Oiriseamh, -simh, m., act of resting,
tarrying.



Oirisighim, -iughadh, v. intr., I halt;
at 27, 8, the interesting pass. or
auton. pret. forasadh occurs:
níor forasadh leis, he made no
pause.



Oirleach, -ligh, m., act of slaughter-
ing; same as éirleach, q.v.



Oll-bhladhach, -aighe, a., of great
renown.



Onórach, -aighe, a., honourable, with
honour.



Or, gs. uir (?), ds. ur, m., edge,
brink.



Ordughadh, -uighthe, m., order, array.



Osnadh, -aidh, npl. -adha, -aidhe, and
-aidheacha, m., sigh, groan, sob.



Othras, -ais, npl. id., illness; lucht
othrais agus lán-chréacht (7, 13),
invalids and wounded.



R.



Rabharta, gs. id., m., spring tide,
storm; rabharta feirge (5, 8), a
storm of anger, a wild burst of
rage.



Rae (also ré, gs. id., npl. réithe, f.,)
gs. id., npl., raethe, f., space of
time.



Ráidhim, rádh, v, tr., I say; ris a
ráidhtear (11, 3), which is called.



Ráinig, rángadar, see righim.



Rann, gs., -ainn and -a, npl. id.,
stanza.



Ré (re), prep., with; ris before the


L. 59


article and obl. rel.; riú, with
them.



Réamhráidhte, gsf., id., a., aforesaid.



Ridire, gs. id., -í, knight.



Rígh-churadh, -aidh, npl, id., m., a
kingly champion.



Rígh-Fhéinnidh, gs. id., npl. -dhthe,
m., chief Fenian, commander-in-
chief of the Fianna (a designa-
tion of Fionn).



Righim, riachtaim and rochtaim, v.
defect., intr. and tr., I reach;
pret., rángas, ráinig sé; pl.
rángadar (4, 3); do ráinig leis,
(20, 12), he has succeeded.



Rígh-Laoch, -oich, npl. id., m., royal
hero.



Ríoghradh, -aidhe, npl. id., f. (body
of) kings, royal personages (col-
lectively).



Rochtadar, see roichim.



Rochtain, f., act of reaching; go
ndeachadar dá rochtain (36, 18)
so that they advanced to meet
them.



Rogha, -n, npl. -ghna and -oighne, f.,
choice, selection; rogha gacha
fleidhe, the choicest of banquets.



Roichim, rochtaim, v. tr. and intr., I
reach; rochtadar (4, 4), 3rd pl.
pret., they reached, advanced.



Ró-thighearna, gs. id., npl. -í., m.,
great lord, sovereign lord.



Ruadh-chath, -a, npl. id. and -anna,
m., strong battalion (ruadh,
strong, valiant).



S.



Sáithim, -áthadh, v. tr., I trust.



Saluighim, -ughadh, v. tr., I soil,
defile.



Samhail, -mhla, -mhlacha, f., likeness,
image, guise, fashion; fá'n samh-
ail sin, thus.



Samhlachas, -ais, npl. id., m., like-
ness, description, pattern.



Sanntach, -aighe, a., greedy; eager
(2, 4).



Sár-bhréid, -e, npl. id., excellent
cloth; in text (2, 8) of the sails
of ships.



Sár-neartmhar, -aire, a., mighty,
excessively strong.



Sáruighim, -ughadh, v., tr. and intr., I
overcome, I break, contradict (in
6, 3, of a proverb).



Seachnaim, -nadh and -chaint, v. tr.
and intr., I beware, am on my
guard (against or with regard to),



Seachnóin, prep., throughout (with
gen.).



Sgaradh, -rtha, m., act of separating.
parting; freeing (35, 11).



Sgaraim, -adh, v. intr. and tr., I
separate, part, I divide.



Sgáth, -a, -anna, m., shadow; ar
sgáth na Bruidhne (22, 34), be-
hind the palace.



Sgáth-ghléigeal, -gile, a., having a
bright sheen.



Sgeimhle, gs. id., f., (bickering);
clashing.



Sgiamhach, -aighe, a., beauteous.



Sgiamh-áluinn, -áilne (áille), a.,
very beautiful.



Sgoilteadh, -tthe, m., act of split-
ting.



Sgréachadh, -chtha, m., act of screaming.



Sguirim, -gur and sguradh, v. tr.
and intr., I loose; I desist.



Sianghail, -e, f., wailing.



Sidhe, gs. id., m., rush, swoop.



Sinnsear, -sir, npl. id., m., elder,
ancestor, a generation; (collec-
tively) ancestry



Síth-righin, -ghne, a., very tough (ríth
is an intensive).



Siubhlach, -aighe, a., striding, active.



Siusán, -áin, npl. id., m., murmur.



Slinneán, -áin, npl. id. m., shoulder-
blade, shoulder.



Slios, -leasa, npl. id., m., side.



Smearaim, -adh and -acht, v. tr., I
soil, besmear.



Snáithe, gs. id., npl., -eanna, m., a
thread; a “stich” (of clothes,
etc.)


L. 60


Snasta, gsf. id., a., neat.



So-bhlasta, gsf. id., a., sweet-
tasting.



So-chaithmhe, gsf. id., a., eatable,
palatable (also so-chaithte, q.v.).



So-chaithte, gsf. id., a., eatable (also
so-chaithmhe, q.v.)



Sochraid, -e, npl., -í, and -eacha, f.,
multitude, host, army.



Solus-ghlan. -aine, a., bright and
clear “ringing” (of a voice).



So-mhaiseach, -sighe, a., beautiful,
handsome.



So-ólta, gfs. id., a., drinkable,
pleasant to drink.



Sroistin, -e, -ste. f., act of reach-
ing.



Sroichim, -int, sroich, sros, sroistin,
v. tr., I reach; sul ar shroich
liom (29, 52), before I succeeded,



Sruth-léim, -e, -eanna, f., a rushing
leap, a striding leap.



Suairceas, -cis, m., pleasantness.



Suaithnid, -e, -í, f., loop.



Suaithnidh, -e, a., splendid, rare.



Suidhiughadh, -ighthe, m., situation.



T.



Taca, gs. id., m., support.



Taidhbhseach, -sighe, a., showy,
splendid, of great size.



Tairbhe, gs. id., npl., -í, profit.



Tairsgne, gs. id., npl., -í., f., nail.



Talcanta, gsf. id., a., lusty, stout.



Tan, m., time; an tan so, at the
present day.



Tanuighim, -ughadh, v. tr. and intr., I
thin, attenuate.



Thárla, v. defect., chiefly in 3rd s.
pret., but also in other persons
and tenses; to happen, chance,
come to pass; i n-a dtárlamar
(20, 25), into which we have
chanced; nó go dtárlas (26, 35),
until I happened; thárla F …
air (25, 2), he met F …; is
mairg da dtárla (29, 37), alas
for him to whom has ehanced!



Teachta, gs. and npl. id., m., mes-
senger, ambassador.



Teaghlach, -aigh, -aighe, m., household.



Teagmháil, -ála, f., act of coming
together; act of closing in battle
(4, 2).



Teagmhaim, -mháil, v., intr., I
happen.



Teasgaim, -gadh, v. tr., I lop, cut
off.



Teichim, -cheadh, v. tr., I flee.



Teilgim, -gean, v. tr. I fling,
pitch.



Teora, num. a., f., three.



Tighearnas, -ais, m., lordship.



Tigheas, -ghis, m., a household;
housekeeping, husbandry.



Time, gs. id., f., fear.



Tinneasnach, -aighe, a., stalwart,
stout.



Tiomsughadh, -uighthe, m., act of
gathering, assembling.



Tionnsgnaim, -adh and -an, v. tr.,
and intr., I begin.



Tionól, -óil, -ólta, npl. id., m.,
act of assembling.



Tlás (tláthais), m., weakness,
faintness of spirit.



Toghairm, -arma, f., summons.



Toice, gs. id., f., wealth.



Tollaim, -adh, v. tr., I pierce.



Toirt-bhuilleach, -lighe, a., heavy-
hitting, giving tremendous blows.



Tra, conj., indeed, however.



Treabhlacht, -a, f., family, house
hold, ménage.



Traochaim, -adh, v. tr., I exhaust,
abate.



Treallamh. gs. id. and -amhna, npl.
id. and -lmha, m., apparel, outift,
esp. military outfit.



Treas-ghleo, gs. t-ghliadh, ds. t-
ghliaidh, npl. t-ghliadha, m., fray
(treas, -a, npl. id., f., battle).



Treasgraim, -gairt, v. tr., I over-
throw, lay low.



Tréimhse, gs. id., f., a span of time.


L. 61


Treise, gs. id., f., power, strength;
treise fear (20, 13), a force of
men.



Triath, -aith, -a, m., a lord, a chief.



Triúcha (tríocha) céad, m., a cantred
or hundred, consisting of thirty
“bailes” or townlands, each of
the latter containing twelve
“seisreachs,” or plowlands, one
seisreach consisting of six score
acres (S. Céitian, Foras Feasa,
Leabhar I., Alt II.).



Trom-chonách, gs. -áich, m., great
prosperity.



Trom-osnadhach, -aighe, a., sighing
heavily.



Truaghamhail, -mhla, a., piteous.



Truaighmhéileach, -lighe, a., pitiful.



Tuagh. -aighe, npl. -a and -aighte, f.,
axe.



Tuairim, -e and -rme, f., hint, &c.;
aim, purpose; fá thuairim, in the
direction of, towards.



Tuarasgabháil, -ála, npl. id., f.,
description, account, report.



Tuath, -aithe and -atha, f., a terri-
tory, a rural district.



Tuigseach, -sigh, npl. id., m., one
who understands.



Tuillim, -leadh, v. tr., I deserve,
earn.



Tulach, -lcha, ds. -aigh, npl. -lcha, f.,
a hill, a knoll.



Turas, -ais, npl. id., m., journey,
expedition, mission.



Turnaim, -adh, v. tr. and intr., I
lower, depress, humble.



U.



Uaill, -e, f., haughtiness.



Uamhan, -ain, m. dread.



Uathadh, -aidh, m., a few, a small
number or quantity; iomthúsa
… an uathaidh sluaigh (22, 1),
as for … the little band.



Uathbhásach, -aighe, a., frightful.



Ucht, -a, npl. id., m. (breast, bosom);
in phr. re hucht, before, in view
of, at the point of; re hucht bhur
mbáis (21, 6), in the presence of
your death.



Úir, -e., f., earth, soil, clay.



Ur, see or.



Urchar, -air, npl. id., m., a cast, a
throw.



Urlaidhe, gs. id., npl., -dhthe, f.,
heavy smiting, slaughter.



Urlamh, -aimhe, a., ready, prepared.



Ur-thimcheall, -chill, m., full circuit;
in phr. prep., i n-ur-thimcheall,
right round about (ur is an in-
tensive).



Urusa. gsf. id. a., easy; ní hurusa
leo (29, 7), they deem it not
easy, they are loath.


L. 62


SEACHRÁIN.



CLÓ-DHEARMAD. CEARTUGHADH.



Leath. v, vii, líne z, 1 sgríbhnaeoirecht sgríbhneoireacht



Leath 7, Líne 17 hÉi reann hÉireann



Leath 10, Líne 9 rann rainn



Leath 10, Líne 20 rann rainn



Leath 12, Líne 25 sleadh fleadh



Leath 13, Líne y bruidhin, dóibh bhruidin, dóibh



Leath 17, Líne 6 Ácus Aithis



Leath 17, Líne x ouine duine



Leath 25, Líne 8 sear fear



Leath 26, Líne 1, 2 Diarrmaid Diarmaid



Leath 29, Líne 11 daileamhain dáileamhain



Leath 29, Líne z ádeir adeir



Leath 35, Líne 13 maoth-sróill maoth-shróill



Leath 36, Líne 2 abach abhach



Leath 45, Líne 15 teritorial territorial



Leath 55a, Líne 13, 14 de.ay delay



Leath 55b, Líne 23 tnring turning



Leath 60b, Líne 1 ehanced chanced